Tomasz Bereza

Oczyszczanie pogranpołosy. Roztocze, rok 1940

Gazeta Horyniecka nr 51 / opublikowane za zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Wiosną 1940 r. władze sowieckie podjęły decyzję o „oczyszczeniu” pasa przygranicznego na „nowej granicy państwowej”, wyznaczonej sowiecko-niemieckim układem o przyjaźni i granicach z 28 września 1939 r. Jej następstwem było zrównanie z ziemią kilkudziesięciu tysięcy gospodarstw. Ich mieszkańcy niejednokrotnie zostali skazani na tułaczkę i ubóstwo.

Kilkanaście lat temu zajmowałem się kwestią przesiedleń ze strefy przygranicznej przy okazji badań nad „Linią Mołotowa”, a następnie opracowywania tomu relacji (Lwowskie pod okupacją sowiecką 1939-1941, Rzeszów 2005). Również później w lwowskich archiwach poszukiwałem informacji dotyczących tego zagadnienia. Niestety, bezskutecznie.

Tym większym zaskoczeniem były dla mnie informacje zawarte w książce Mieczysława Argasińskiego Okupacja sowiecka w powiecie lubaczowskim w latach 1939-1941 (Lubaczów 2005). Autor podał dokładne dane dotyczące liczby przesiedlanych mieszkańców oraz gospodarstw z rejonów horynieckiego i lubaczowskiego. Niestety, w pracy nie wskazał, skąd informacje te były zaczerpnięte. Po wielu latach udało mi się dotrzeć do dokumentów, które potwierdziły tamte wyliczenia. Latem 2018 r., dzięki uprzejmości i pomocy dr. Serhija Kokina (Instytut Historii NAN Ukrainy w Kijowie) i dr. Marcina Majewskiego (IPN) udało mi się uzyskać cyfrowe kopie załączników do uchwały Rady Komisarzy Ludowych USRS i Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy z 3 kwietnia 1940 r. w sprawie oczyszczenia 800-metrowej strefy przygranicznej. Oryginał uchwały wraz z załącznikami przechowywany jest w Centralnym Państwowym Archiwum Organizacji Społecznych Ukrainy w Kijowie.

pakt_Ribbentrop-Mołotow.jpg
Mapa podziału Polski między III Rzeszę i ZSRR z września 1939 r. z podpisami Stalina i Ribbentropa (domena publiczna)

Zimą 1939/1940 r. radziecki okupant przystąpił do unifikacji podbitych terenów. Wprowadzone zostały sowieckie struktury administracyjne oraz regulacje prawne. Wśród tych ostatnich były również przepisy dotyczące statusu strefy przygranicznej. 29 stycznia 1940 r. KC Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) zatwierdził wprowadzenie trzech stref granicznych: siedmioipółkilometrowej, pięćsetmetrowej i czterometrowej.

Nieco ponad miesiąc później, 2 marca 1940 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRS podjęła uchwałę W sprawie ochrony granicy państwowej w zachodnich obwodach USRS i BSRS. Uchwała zobowiązywała władze republikańskie do przeprowadzenia wysiedlenia ludności z 800-metrowego pasa przygranicznego oraz oczyszczenia tegoż pasa z wszelkich zabudowań należących do wysiedlonych. Wyjątkiem były miasta, m.in.  Przemyśl, Uhnów i Sokal, z których miano jedynie wysiedlić osoby wskazane przez NKWD. RKL ZSRS nakazała przeprowadzenie operacji w terminie dwóch miesięcy.

3 kwietnia 1940 r. RKL USRS i KC KP(b)U podjęły uchwałę W sprawie wysiedlenia i przesiedlenia ludności 800-metrowego pasa granicznego w zachodnich obwodach USRS i oczyszczenia całego pasa od budynków, która precyzowała zasady „oczyszczenia” strefy granicznej. Uchwała wprowadzała dwie kategorie przesiedlania: wysiedlenie (otsielienije) – rozumiane jako przeniesienie gospodarstwa poza strefę 800 metrów, zazwyczaj związane z demontażem domu i budynków gospodarczych, a następnie ich postawieniem poza strefą przygraniczną w obrębie tej samej lub sąsiednich miejscowości; przesiedlenie (pieriesielienije) – związane z całkowitą likwidacją gospodarstwa i przewiezieniem domowników oraz majątku ruchomego do „wolnych” gospodarstw w głębi obwodu (lub poza nim). Z pasa granicznego USRS zamierzano przenieść poza 800-metrowy pas bądź całkowicie przesiedlić ogółem 229 miejscowości ze 102 800 mieszkańcami.

Uchwałę RKL USRS i KC KP(b)U uzupełniały załączniki, które zawierały dane dotyczące liczby gospodarstw i mieszkańców przewidzianych do usunięcia w poszczególnych obwodach, rejonach (rajonach) i miejscowościach strefy przygranicznej.

W rejonie lubaczowskim przewidywano przeniesienie gospodarstw poza strefę „800” (otsielenije) w czterech miejscowościach: Nowym Siole, gdzie zakwalifikowano pod tę procedurę 51 gospodarstw; Dachnowie (101), Uszkowcach (26) i Miłkowie (178). Całkowicie przesiedlonych (pieresielenije) miało być 88 gospodarstw z Zabiałej i 108 z Futorów. Łącznie operacja „oczyszczenia” pasa przygranicznego miała dotyczyć 400 gospodarstw i 1954 osób.

milkow.jpg
Miłków i Zabiała na przedwojennej mapie WIG (oprac. Paweł Rydzewski)

W rejonie horynieckim zamierzano przesiedlić (pieriesielenije) mieszkańców: Majdanu (278 osób z 51 gospodarstw); przysiółka Pawelce (37 osób z 8 gospodarstw), przysiółka Pizuny (68 osób z 11 domostw) i przysiółka Michalce (45 osób, 8 gospodarstw). 135 gospodarstw z Łówczy miało zostać przeniesionych.

W rejonie raworuskim miały być przesiedlone: przysiółek Szalenik (12 gospodarstw, 38 mieszkańców); cztery gospodarstwa przynależne przed wojną do Bełżca, które znalazły się po stronie sowieckiej – w sumie 21 mieszkańców; 27 gospodarstw z przysiółka Jacuchy i Korczy (107 mieszkańców) oraz 75 gospodarstw z 335 mieszkańcami z Pietnoczek. Dwa gospodarstwa z przysiółka Netreba miały zostać przeniesione (otsielenije) poza strefę „800”.

Realizacja operacji „oczyszczenia” pogranpołosyznacznie odbiegała od uchwalonego planu. Jak wykazał M. Argasiński, w zasadzie już w styczniu 1940 r., a więc przed podjęciem formalnej decyzji, przesiedlono część mieszkańców Majdanu. Z kolei wobec mieszkańców Futorów ostatecznie zastosowano formułę otsielenija, tj. przeniesienia gospodarstw. Z czego wynikały modyfikacje? Wydaje się, że sowieckie władze przeszacowały możliwości zapasu domostw w nowych miejscach osiedlenia.

Gdzie przesiedlano rodziny usunięte z pogranpołosy? Należałoby się cofnąć o kilka miesięcy. Już przy okazji układu o przyjaźni i granicach (28 IX 1939 r.) Ribbentrop i Mołotow podpisali deklarację o możliwości przesiedlenia Niemców oraz Białorusinów i Ukraińców między strefami okupacyjnymi. Umowę o wymianie ludności ostatecznie podpisano półtora miesiąca później, 16 listopada. Od początku grudnia 1939 r. do początku lutego 1940 r. z terenów trzech południowo-wschodnich województw wyjechało ponad 55 tysięcy osób, głównie potomków dawnych niemieckich kolonistów. To właśnie opustoszałe niemieckie gospodarstwa stały się nowym lokum przesiedleńców. Przykładowo mieszkańcy Zabiałej trafili do poniemieckich gospodarstw w okolicach Żółkwi, do miejscowości: Mierzwica, Teodorshof, Wiesenberg oraz – prawdopodobnie – Rehdorf. Co istotne, do miejsc tych kierowano również przesiedleńców z innych osad strefy przygranicznej, np. z Michałówki koło Radymna, prawdopodobnie też z Pigan koło Sieniawy. Teodorshof w połowie lat trzydziestych liczyło 40 gospodarstw i blisko 140 mieszkańców – potomków dawnych niemieckich kolonistów; z kolei w Mierzwicy i Wiesenberg było ich nieco ponad 800. Teoretycznie więc możliwości przesiedlenia istniały. Z relacji świadków wynika wszakże – to uwaga ogólna, dotycząca przesiedlanych w ramach „oczyszczania” pasa przygranicznego w ogóle – że lepiej utrzymane poniemieckie gospodarstwa przejmowali bądź to nowo przybyli sowieccy urzędnicy, bądź też ukraińscy autochtoni, oczywiście za przyzwoleniem lokalnych sowieckich władz. Można chyba postawić hipotezę, że wpływ na zmianę sowieckich planów przesiedleńczych miały dynamiczne zmiany w statusie opuszczonych przez Niemców gospodarstw.

Latem 1940 r. Związek Sowiecki zajął Besarabię. Sytuacja ta otworzyła nowe możliwości dla przesiedleń ze strefy przygranicznej. W styczniu-lutym 1941 r. z przygranicznych terenów zostali deportowani ci, którzy w pierwotnych planach nie byli ujęci. Najdobitniejszym tego przykładem byli mieszkańcy Miłkowa.

Dla przesiedleńców z roku 1940 przełomem był wybuch wojny niemiecko-sowieckiej. Pierwsze powroty do dawnych miejsc zamieszkania miały miejsce już jesienią 1941 r. Na pewno wpływ na decyzję miały tęsknota i świadomość gospodarzenia na cudzej własności, na majątkach poniemieckich, a przecież Niemcy wówczas – w 1941 roku – wojnę wygrywali. W przypadku przesiedleńców-Polaków istotną rolę mogła również odgrywać narastająca niechęć ze strony ukraińskich autochtonów.

Powrót do dawnego miejsca zamieszkania nie był równoznaczny z powrotem do domu. Domów przecież nie było. Zostały zrównane z ziemią wiosną 1940 roku.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy Gazety Horynieckiej (SPZH) oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.