Janusz Mazur

Stare Brusno – dwór i folwarki

J. Mazur, Zabytkowa architektura dworsko – pałacowa ziemi lubaczowskiej, Lubaczów 2013, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Wieś, która w kulturze powiatu lubaczowskiego zapisała się jako główny ośrodek rzemiosła kamieniarskiego, po zniszczeniach wojennych istnieje już w formie szczątkowej. Obecny „Obręb ewidencyjny Stare Brusno” był niegdyś jedną z najstarszych, największych i najbardziej dochodowych wsi starostwa lubaczowskiego. Ważną rolę odgrywał tu również zespół dworski.

Osada wzmiankowana była 1444 roku. Zapewne już w końcu XVI lub na początku XVII wieku na terenie wsi wykształcił się samodzielny folwark. Włościanie skarżyli się, że starostowie zabrali im na ten cel część gruntów. Powstałe w ten sposób gospodarstwo folwarczne było przeważnie wydzierżawiane dodatkowym arendarzom, którzy dążąc do osiągnięcia zysków zmuszali chłopów do nadmiernych powinności. Podobnie jak w sąsiednich wsiach starościńskich także i w Bruśnie chłopi próbowali, przeważnie bezskutecznie, bronić swoich praw.

brusno.jpg
Zespół dworsko-folwarczny w Starym Bruśnie. Fragment mapy katastralnej wsi Brusno Stare z 1854 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Do jednych z pierwszych znanych dzierżawców bruśnieńskiego folwarku należała około 1578 roku nieznana bliżej pani Wierzbicka, zapewne związana z właścicielami sąsiedniego majątku w Nowym Siole. W tym czasie z rozległego terenu wsi zaczęła wydzielać się nowa osada, która w odróżnieniu od starej (czyli „Brusna Starego”) przyjęła nazwę „Brusno Nowe”, gdzie również wykształcił się samodzielny majątek ziemski.

W 1664 roku osada weszła w skład wydzielonej ze starostwa lubaczowskiego niezależnej dzierżawy – „niegrodowego starostwa krupieckiego”. Na przełomie XVII i XVIII wieku „za zasługi wojenne” (m. in. udział w kampanii wiedeńskiej) wieś posiadał Samuel Lipski, rotmistrz królewski, jeden z posesorów sąsiedniego Lipska. Później wieś oddana była w dzierżawę rodzinie Kurdwanowskich. W ciągu XVIII wieku według ustaleń Stanisława Franciszka Gajerskiego „za osobnym kontraktem” i z dużym zyskiem wydzierżawiano położony we wschodniej części wsi kamieniołom na Kamiennej Górze.

folwark_brusno.jpg
Stare Brusno, widok zespołu dworskiego od strony południowej, fot. z lat 30. XX w., z: „Rolnik 1867-1937”

Po rozbiorach kraju, w 1784 roku osada została włączona do austriackich dóbr kameralnych i w 1818 roku sprzedana w ręce prywatne. Odtąd tutejszy majątek na krótko stanowił własność Kapuścińskich, następnie kolejno Karola i Feliksa Nowina Sroczyńskich. Zespół dworski, który znalazł się w prywatnym posiadaniu, kontynuował tradycje staropolskiego folwarku z siedzibą dzierżawców majątku. Położony był w północno-wschodniej części wsi, u źródeł Brusienki, zwanej w swym górnym biegu potokiem Brodki. Od tej nazwy przyjęło się określenie całego zespołu: folwark na Brodkach.

W połowie XIX wieku dwór zajmował centrum obszaru. Wzniesiony był na planie prostokąta z gankiem zwróconym na północ, w kierunku drogi wiodącej na przysiółek Chmiele. Przy węższym boku od wchodu znajdował się niewielki ogród. W pobliżu dworu istniała oficyna i budynki gospodarcze w tym gorzelnia. Zarówno sama siedziba właścicieli ziemskich, jak i towarzyszące mu zabudowania wzniesione były z kamienia pozyskanego w miejscowych kamieniołomach.

W 2 połowie XIX wieku majątek, który powiększył się o drugi folwark, położony przy południowo-wschodnich granicach wsi, na tzw. „Niwkach” (ob. teren Nowin Horynieckich), znajdował się w częściowym posiadaniu m. in.: Józefa Klimkiewicza i Ludwika Żychlińskiego, później Wolfa Meiselsa, Emilii Załuskiej. Spośród tych właścicieli najciekawszą osobowością był płk Ludwik Żychliński, aktywny uczestnik wielu wojen; brał udział w walkach niepodległościowych we Włoszech, amerykańskiej wojnie secesyjnej, powstaniu styczniowym, a po zsyłce na Syberię – w powstaniu zabajkalskim. Po powrocie do kraju jednym z miejsc, z którym się związał jako ziemianin było Stare Brusno. W krótkim okresie gospodarowania na miejscowym majątku próbował rozwinąć folwark, a także zwiększyć eksploatację miejscowych kamieniołomów.

DSC00894.jpg
Stare lipy w pobliżu dawnego dworu (fot. Paweł Rydzewski)

Na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku folwark w Starym Bruśnie wszedł w skład zespołu dóbr nabytych w tej części Roztocza przez hrabiego Ludwika Dębickiego, znanego krakowskiego działacza gospodarczego i społecznego, a także cenionego pisarza i publicystę. Hrabiemu Dębickimu zawdzięczamy sprowadzenie w okolice Horyńca Brata Alberta (ob. św. Brat Albert Chmielowski), który poszukiwał w ustronnych okolicach miejsca na założenie pustelni dla rodzącego się Zgromadzenia Braci i Sióstr Posługujących Ubogim (albertyni i albertynki). Hrabia Dębicki, podobnie jak w należącej do niego pobliskiej Werchracie na prośbę Brata Alberta, wyraził zgodę na założenie pustelni ss. Albertynek. Funkcjonowała ona w latach 1891-1897 na terenie folwarku i składała się zapewne tylko z jednego skromnego domu. W budynku tym wydzielona była bardzo skromna izba pełniąca funkcję refektarza. W ostatnim roku istnienia strarobruśnieńskiej pustelni odbyło się tu bardzo ważne jak się później okazało wydarzenie – obłuczyny s. Marii Jabłońskiej (bł. Siostry Marii Bernardyny Jabłońskiej), pochodzącej z Pizun koło Narola, która niedługo potem została pierwszą przełożoną generalną Zgromadzenia Sióstr Albertynek. Pobyt na folwarku starobruśnieńskim dwóch osób, z których jedna zaliczona jest w poczet świętych, a druga błogosławionych, jest z pewnością najważniejszym wydarzeniem w jego dziejach.

folwark
Widok współczesny dawnego dworu (fot. Janusz Mazur)

Już w końcu XIX wieku dwór na Brodkach przeszedł na własność Zygmunta i Stanisława Białobrzeskich, a później Bolesława Niedzielskiego. Ostatnimi właścicielami zespołu dworskiego była od 1906 roku do końca lat 30. XX wieku rodzina Liptay’ów z sąsiedniej Łówczy. W tym czasie folwark na Niwkach związany był zapewne z dobrami Ponińskich i Karłowskich z ośrodkiem w pobliskim Horyńcu.

W okresie międzywojennym na terenie folwarku Liptay’ów funkcję dworu przejęła zachowana do dnia dzisiejszego dawna klasycystyczna oficyna, wzniesiona zapewne na początku XIX wieku. Jest to budowla piętrowa z pięcioosiową elewacją frontową, od południa. Na jej środku występował niegdyś filarowy portyk podtrzymujący taras, obecnie zastąpiony przez drewniany ganek. Budowla posiada bardzo oszczędną dekorację architektoniczną, ograniczoną do rytmu charakterystycznych kwadratowych okien i niegdyś gzymsów. Wjazd na teren zespołu dworskiego prowadził przez bramę ujętą dwoma filarami zwieńczonymi kulami, a po bokach odcinakami muru.

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.