Grzegorz Szafran

Świat roślinny i zwierzęcy

P. Rydzewski, Roztocze Południowe, Krosno 2009 /  opublikowano za zgodą autora

Region lubaczowski leży na obszarze Roztocza Południowego, najwyższej części Roztocza w granicach Polski. Roślinność tego terenu łączy w sobie wyżynną florę Roztocza oraz elementy niżowej flory Kotliny Sandomierskiej (Płaskowyżu Tarnogrodzkiego i Niziny Biłgorajskiej). Występują tu zarówno gatunki osiągające w Polsce północny kres zasięgu (np. czosnek siatkowaty i kłokoczka południowa); gatunki karpackie osiągające w Polsce granicę północno-wschodnią (np. jodła pospolita, buk zwyczajny, jawor, klon polny); jak i gatunki mające w Polsce południową granicę zasięgu (bagno zwyczajne). Liczna jest również grupa gatunków górskich (reglowych), np. bodziszek żałobny, czosnek niedźwiedzi, czosnek siatkowaty, paprotnik kolczysty, sałatnica leśna, wilczomlecz migdałolistny, wroniec widlasty, żywiec gruczołowaty. 

Pomimo znacznych zmian dokonanych w naturalnej roślinności Roztocza Południowego przez gospodarkę człowieka (przed II wojną światową teren ten był dość gęsto zaludniony) jest ona bogata i zawiera szereg gatunków chronionych i rzadko w Polsce spotykanych. Według danych nadleśnictw Lubaczów, Narol i Oleszyce stwierdzono tu występowanie ok. 60 gatunków roślin naczyniowych podlegających ochronie ścisłej oraz 17 gatunków podlegających ochronie częściowej. 

szafran5.jpg
Żywiec gruczołowaty (fot. Grzegorz Szafran)

Do najciekawszych gatunków objętych ochroną ścisłą należą: buławnik mieczolistny, buławnik wielkokwiatowy, cebulica dwulistna, goryczka wąskolistna, groszek wschodniokarpacki, kłokoczka południowa, kosaciec syberyjski, kruszczyk siny, lilia złotogłów, lulecznica kraińska, mieczyk dachówkowaty, pokrzyk wilcza jagoda, ponikło kraińskie, powojnik prosty, śnieżyczka przebiśnieg oraz widłaczek torfowy. Wśród gatunków objętych ochroną częściową występują tu m.in. barwinek pospolity, bluszcz pospolity, czosnek niedźwiedzi, grążel żółty, grzybienie białe i turówka leśna. Na omawianym terenie znajdują się również stanowiska roślin bardzo rzadkich, np. złoci pochwolistnej (w okolicach Nowin Horynieckich). 

Dwa spośród wyżej wymienionych gatunków chronionych – kłokoczka południowa i lulecznica kraińska – z uwagi na swoje liczne stanowiska na Roztoczu (chociaż występują również często poza Roztoczem), stały się jego nieformalnymi symbolami. Należy jednak zauważyć, że rosną tu niemal wyłącznie na stanowiskach wtórnych, w zdziczałych ogrodach dawnych ukraińskich przysiółków. 

szafran4.jpg
Nasiona kłokoczki południowej (fot. Grzegorz Szafran)

Kłokoczka południowa jest krzewem o wys. 2–4 m, ma prosto wzniesione pędy, z przetchlinkami w formie białych, podłużnych kresek, złożone z 3–5 listków liście oraz charakterystyczne owoce, mające postać rozdętych torebek zawierających twarde, kuliste, brązowe nasiona. Z kłokoczką związane jest wiele zwyczajów i obrzędów ludowych, np. z jej nasion robi się różańce. 

Lulecznica kraińska jest trującą byliną z rodziny psiankowatych, o wys. ok. 50 cm. Wytwarza mięsistą łodygę, eliptyczne liście o długości kilkunastu centymetrów i brązowawe, rurkowate, osadzone na długich szypułach kwiaty. Można ją łatwo zauważyć podczas wczesnowiosennych spacerów, kiedy kępy lulecznicy zielenią się w miejscach dawnych przysiółków. 

Ciekawostką jest również spotykana na zdziczałych, śródleśnych poletkach trojeść amerykańska – gatunek północnoamerykański, sprowadzony do Europy jako roślina miododajna. Roślina ta jest byliną osiągającą 1,5 m wysokości. Na pojedynczej łodydze osadzone są grube, skórzaste, ciemnozielone liście i wielokwiatowe, silnie pachnące kwiatostany. Owocem jest mieszek, zawierający nasiona z pęczkami długich włosków (włoski nie chłoną wody i były stosowane do wyrobu kół ratunkowych i boi). Roślina po uszkodzeniu wydziela biały, mleczny sok. 

szafran1.jpg
Łany kokoryczy pustej (fot. Grzegorz Szafran)

Bardzo charakterystycznymi, pospolitymi roślinami w krajobrazie regionu lubaczowskiego są dwa inne północnoamerykańskie gatunki: rudbekia naga (roztocznica) i nawłoć późna. Rudbekia naga występuje na siedliskach zniekształconych przez człowieka, najczęściej wzdłuż regulowanych rzek i potoków oraz na podmokłych, nadrzecznych terasach, tworząc w okresie kwitnienia zwarte, żółte łany, dochodzące nawet do 3 m wysokości. Z kolei nawłoć późna jest rośliną zarastającą ugory i zniekształcone łąki. Kwitnie w sierpniu i wrześniu, jej kwiatostany są żółte i wydzielają swoisty zapach. 

Niewątpliwą atrakcją tych okolic są występujące pospolicie gatunki ziół i owoców leśnych, które można zbierać podczas wędrówek. Przemierzając opisywane szlaki, bez trudu znajdziemy ziele dziurawca, lebiodki (Origanum sp.), macierzanki, mięty czy szałwii, a także owoce borówki, żurawiny, jeżyny, maliny, tarniny i głogu. 

Na opisywanym obszarze występują ponadto liczne gatunki mszaków, porostów i grzybów. Na dnie suchych borów sosnowych rosną chrobotki z rodzaju Cladonia, m.in. chrobotek leśny, reniferowy, cienki, mączysty, niekształtny, gwiazdkowy, kieliszkowy oraz kubkowaty, a także płucnica islandzka. Towarzyszy im zwykle poduszkowaty mech bielistka siwa (modrzaczek). Na korze drzew liściastych (najczęściej na pniach dębów) występuje często krzaczkowaty, szarozielony porost – mąkla tarniowa. Innymi pospolitymi porostami są żyjące na korze drzew liściastych, zwłaszcza przydrożnych topoli, złotorosty. Zainteresowanie wzbudza często intensywna, cynamonowobrązowa barwa pni, głównie topoli na plantacjach topolowych lub przydrożnych drzewach. Kolor ten nie jest wynikiem obecności porostów, lecz glonów (zielenic) z rodzaju Trentepolia sp. 

Równie ciekawy jest bogaty świat grzybów. Na prezentowanym obszarze, obok licznej, chętnie zbieranej grupy grzybów jadalnych, występują rzadkie grzyby chronione: buławka pałeczkowata, podgrzybek pasożytniczy, purchawica olbrzymia, soplówka jodłowa oraz szmaciak gałęzisty. Dość często spotykany jest także efektownie wyglądający okratek australijski, zawleczony do Polski gatunek tropikalny. 

szafran2.jpg
Pnie martwych drzew w rez. Jedlina (fot. Grzegorz Szafran)

Opisane w przewodniku trasy prowadzą przez tereny o dużej lesistości i właśnie zróżnicowane lasy decydują o bogactwie przyrodniczym tego regionu. Na terenach graniczących z Równiną Biłgorajską, gdzie dominują gleby piaszczyste, przeważają bory sosnowe. Na siedliskach suchych są to sosnowe bory chrobotkowe – ubogie jednopiętrowe sośniny, bez podrostów i podszytów, z runem złożonym z różnych gatunków porostów, głównie chrobotków oraz kęp mchu – bielistki siwej. Na siedliskach nieco żyźniejszych są to sosnowe bory świeże, z runem zdominowanym przez borówkę czernicę i brusznicę. Bardzo interesujące są bory na siedliskach wilgotnych i bagiennych. Sosnowe bory bagienne mają charakterystyczny wygląd: złożony z sosny i brzozy omszonej drzewostan jest luźny, drzewa osiągają niewielkie wysokości, ale występuje bujne krzewinkowe runo, złożone z bagna zwyczajnego, borówki łochyni, wrzosu i żurawiny błotnej. Spotyka się też wełniankę pochwowatą i różne gatunki turzyc. Dno lasu budują duże kępy torfowców i płonników. 

Siedliska przejściowe pomiędzy borami i żyznymi lasami liściastymi zajmują bory mieszane. Są to lasy o złożonej budowie pionowej. Drzewostan tworzą sosna oraz dąb szypułkowy, w domieszce występują brzoza brodawkowata, grab i osika. Silnie rozwinięta jest warstwa krzewów złożona z kruszyny, leszczyny, jarzębiny. W runie dominują: konwalia majowa, pszeńce, borówka czernica i wysoka paproć – orlica pospolita. 

Najżyźniejsze siedliska zajmują grądy, czyli wielogatunkowe lasy liściaste złożone z dębu, lipy i grabu oraz licznych gatunków domieszkowych: jaworu, klonu zwyczajnego, wiązu górskiego, szypułkowego i polnego, jesionu, brzozy i osiki. Lasy grądowe mają bardzo bogatą strukturę. Drzewostan składa się zwykle z 2–3 pięter, dobrze rozwinięta jest również warstwa krzewów i runa. Runo grądów jest niezwykle bogate, tworzy je ok. 40 gatunków roślin naczyniowych, m.in. gajowiec żółty, gwiazdnica wielkokwiatowa, groszek wiosenny, jaskier kaszubski, przytulia Schultesa, kokoryczka wielokwiatowa, lilia złotogłów, miodunka ćma, przylaszczka, wawrzynek wilczełyko, turzyca orzęsiona, zawilec gajowy i żółty, zdrojówka rutewkowata. 

Na Roztoczu żyzne siedliska leśne zajmują często buczyny. W warstwie drzew występuje w nich buk, z domieszką jaworu i jodły. Runo rozwija się wczesną wiosną, zanim na bukach pojawią się liście. Kwitnące w buczynach wiosenne geofity tworzą różnokolorowy kobierzec, złożony z żywca gruczołowatego, kokoryczy pustej, zawilców, zdrojówki rutewkowatej, czosnku niedźwiedziego i wilczomleczu migdałolistnego. 

szafran3.jpg
Czosnek siatkowaty w rez. Moczary (fot. Grzegorz Szafran)

Tereny wilgotne zajmują zbiorowiska łęgów i olsów. Na obszarach okresowo podtopionych i bezodpływowych rosną olsy. Są to lasy utworzone przez olchę czarną, o charakterystycznej, kępiastej budowie dna lasu. W olsach ponad stagnującą wodę wystają jedynie kępy, na których rosną olchy, pomiędzy nimi zaś znajdują się obniżenia zalane wodą, które porasta roślinność szuwarowa. Roślinami charakterystycznymi dla olsów są porzeczka czarna oraz gatunek paproci – zachylnik błotny. Obszary wzdłuż rzek i potoków oraz grunty z wodą przepływową zajmują łęgi. Zbiorowiska łęgów tworzą: olcha czarna, topole, osika, wiązy i jesion wyniosły. W łęgach występuje zwykle silnie rozwinięta warstwa krzewów, złożona z czeremchy, bzu czarnego, trzmieliny europejskiej, derenia świdwy i porzeczki czerwonej. Bardzo ciekawe są łęgi wierzbowe, które występują na terenach zalewowych większych rzek. Drzewostan łęgu wierzbowego tworzy najczęściej wierzba krucha. W podszyciu dominują krzewiaste wierzby: purpurowa, wiciowa i trójpręcikowa, a runo budują wysokie byliny: pokrzywa, tojeść pospolita, lepiężnik różowy, przytulia czepna. Charakterystycznym elementem tych łęgów są zwisające z drzew pnącza chmielu. 

P3310036.jpg
Diabelski kamień (fot. Paweł Rydzewski)

Niewątpliwą atrakcję stanowią również torfowiska wysokie i przejściowe, zlokalizowane w pobliżu miejscowości Huta-Złomy, Brzezinki, Pizuny, Jacków Ogród, Huta Kryształowa i Budomierz. W zbiorowiskach tych dominują mchy torfowce, którym towarzyszą wełnianka pochwowata, modrzewnica zwyczajna, żurawina błotna, rosiczka okrągłolistna, bagno zwyczajne, turzyca bagienna, bagnica zwyczajna i rosiczka długolistna. 

Na piaszczystych wzniesieniach w pobliżu torfowisk można z kolei napotkać zbiorowiska kserotermiczne – murawy bliźniczkowe i wrzosowiska. Całość dopełniają zbiorowiska szuwarowe i wodne, związane z kompleksami stawów hodowlanych w Rudzie Różanieckiej i Chotylubiu oraz mniejszymi stawami rozsianymi po okolicy. 

Świat zwierzęcy regionu lubaczowskiego jest równie ciekawy i zróżnicowany jak świat roślinny, jednak niezbyt dobrze zbadany. Na opisanym obszarze występują niemal wszystkie polskie duże ssaki: łoś, jeleń europejski, sarna, dzik, wilk, ryś, borsuk, lis, kuna, jenot i bóbr. Atrakcją są zwłaszcza duże drapieżniki – wilk i ryś. Liczebność wilka szacuje się obecnie na kilkadziesiąt sztuk, dlatego dość często można tu zaobserwować te zwierzęta i ślady ich bytowania. W ostatnich latach na terenie nadleśnictw Lubaczów i Narol widywano również rysie. W 2006 r. rysia napotkał rowerzysta jadący drogą leśną z Werchraty do Brusna. W okolicach kamieniołomu w Bruśnie spostrzegł wygrzewającego się na asfalcie rysia, który dostrzegłszy go, wolno się oddalił. 

Bardzo pospolitym zwierzęciem stał się bóbr europejski, mimo że jego historia na tym terenie jest bardzo krótka. Bobra introdukowano w dorzeczu Lubaczówki, Wirowej i Szkła w latach 1990–1995. Ku zaskoczeniu inicjatorów akcji, gatunek szybko gwałtownie zwiększył swoją liczebność i zasiedlił wszystkie cieki w dorzeczu wspomnianych rzek. Trudno co prawda zaobserwować Bobra, ponieważ prowadzi bardzo skryty tryb życia, jednak bardzo łatwo można zobaczyć ślady jego bytowania – tamy, ścięte lub nadgryzione drzewa, żeremia i nory. 

Ważną grupą zwierząt zasiedlających opisywane tereny są ptaki. Występują tu rzadkie gatunki leśne, np. bocian czarny, zamieszkujący stare lasy bukowe puszczyk uralski, a także bytujący na śródleśnych rozlewiskach żuraw. Na terenie Nadleśnictwa Narol zaobserwowano cietrzewie. Podjęto tam też próby introdukcji głuszca z hodowli w Leżajsku. 

Wiele rzadkich gatunków ptaków występuje w okolicach dużych kompleksów stawów w Rudzie Różanieckiej. Można tam dość łatwo zaobserwować orła bielika, rybołowa, łabędzia niemego, gęś gęgawę, czaplę siwą i białą, zimorodka, remiza, błotniaka stawowego oraz liczne gatunki kaczek, rybitw i innych ptaków wodnych. Na terenach otwartych, w pobliżu lasów, można napotkać krążącego myszołowa, a w pobliżu starych lasów liściastych i zalewanych łąk – bardzo rzadkiego orlika krzykliwego. 

Opisywany obszar zamieszkuje też wiele gatunków nietoperzy. Związane jest to z istnieniem bunkrów na Linii Mołotowa, w których te ssaki znajdują schronienie i które są miejscami ich zimowej hibernacji. Oprócz bunkrów miejscem schronienia i zimowania nietoperzy są także strychy klasztoru w Horyńcu. Podczas inwentaryzacji nietoperzy, wykonanej w 2007 r., w bunkrach Linii Mołotowa stwierdzono występowanie następujących gatunków: mopek, gacek brunatny, gacek szary, nocek duży, nocek rudy, nocek łydkowłosy. 

P3310021.jpg
Jaskinia Prałasanta (fot. Paweł Rydzewski)

Fauna bezkręgowców w tej części Polski nie została jeszcze dokładnie zbadana, ale wstępne wyniki przeprowadzonej w 2007 r. w Lasach Państwowych inwentaryzacji siedlisk wybranych gatunków roślin i zwierząt wskazują, że żyją tu chronione i rzadkie gatunki motyli: czerwończyk nieparek, przeplatka aurinia, modraszek nausitous, modraszek telejus, a niektóre z nich – jak np. chroniony i umieszczony w Polskiej czerwonej księdze zwierząt osadnik wielkooki – spotyka się na tym obszarze bardzo często. 

Tereny o największych walorach przyrodniczych zostały objęte różnymi formami ochrony przyrody. Obszar Roztocza Południowego jest chroniony w ramach Południoworoztoczańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz dwóch parków krajobrazowych: Parku Krajobrazowego Puszczy Solskiej i Południoworoztoczańskiego Parku Krajobrazowego. Roztocze zostało również włączone do sieci obszarów chronionych Natura 2000 i znalazło się na obszarze specjalnej ochrony OSO (PLB060012), wytyczonym w oparciu o tzw. Dyrektywę Ptasią UE. Roztocze ma być także chronione w ramach specjalnego obszaru ochrony SOO, wyznaczanego na podstawie tzw. Dyrektywy Siedliskowej UE. 

Rezerwaty przyrody 

  • Minokąt – rezerwat leśny, pow. 23,47 ha, położony w leśnictwie Kadłubiska (Nadleśnictwo Narol). Przedmiotem ochrony jest starodrzew jodłowo-bukowy w zespole buczyny karpackiej.
  • Źródła Tanwi – rezerwat biocenotyczny, pow. 186,54 ha, położony w leśnictwie Złomy (Nadleśnictwo Narol). Przedmiotem ochrony jest kompleks torfowisk wysokich i przejściowych.
  • Bukowy Las – rezerwat leśny, pow. 86,29 ha, położony w leśnictwie Maziarnia (Nadleśnictwo Narol). Przedmiotem ochrony jest kompleks starodrzewów bukowych, tworzących zespół buczyny karpackiej.
  • Sołokija – rezerwat florystyczny, pow. 7,43 ha, położony w leśnictwie Dziewięcierz (Nadleśnictwo Lubaczów). Przedmiotem ochrony jest duże skupisko jałowca pospolitego.

Stanowiska dokumentacyjne 

  • Kamienie Kultu Słońca w Nowinach Horynieckich – położone w leśnictwie Dziewięcierz (Nadleśnictwo Lubaczów). Przedmiotem ochrony są dwa ostańce wapienne o fantazyjnych kształtach.
  • Piaskownia w Dziewięcierzu – położone w leśnictwie Dziewięcierz (Nadleśnictwo Lubaczów). Przedmiotem ochrony jest odkrywka warstw geologicznych charakterystycznych dla Roztocza Południowego oraz profil unikatowej w skali Polski reliktowej gleby trzeciorzędowej terra fusca.

Wybrane pomniki przyrody

  • Grupa 4 jodeł pospolitych w Kadłubiskach – leśnictwo Kadłubiska, oddz. 30a (Nadleśnictwo Narol). Chronione są jodły w wieku ponad 130 lat, o wysokości powyżej 40 m i obwodach pnia na wysokości 1,3 m od 343 do 360 cm.
  • Grupa 7 drzew w Rudzie Różanieckiej – leśnictwo Maziarnia, oddz. 90c, 89Ab (Nadleśnictwo Narol). Chroniona jest grupa złożona z 6 buków i 1 jodły – w wieku ponad 170 lat (buki) i 150 lat (jodła), o wysokości 42 m (jodła) oraz 35–42 m (buki) i obwodach pnia 341 cm (jodła) oraz od 308 do 370 cm (buki).
  • Grupa 6 buków w Płazowie – leśnictwo Kadłubiska, oddz. 154f (Nadleśnictwo Narol). Chronione są buki w wieku powyżej 120 lat, o wysokości 25–32 m i obwodach pnia od 324 do 444 cm.
  • Buk zwyczajny w Hucie Złomy – leśnictwo Złomy, oddz. 215k (Nadleśnictwo Narol). Chroniony jest 150-letni buk, o wysokości 24 m i obwodzie pnia 490 cm.
  • Grupa 4 ostańców wapiennych (pomnik przyrody nieożywionej) w leśnictwie Wola Wielka, oddz. 196a (Nadleśnictwo Narol). Chronione są 4 wychodnie wapienne na Dahanach.
  • Źródliska Tanwi (pomnik przyrody nieożywionej) w Woli Wielkiej. Ochronie podlegają źródliska Tanwi.
  • Grupa wychodni wapiennych tzw. „Diabelski Kamień” na Monasterzu – leśnictwo Werchrata, oddz. 56a. Chroniona jest grupa 4 zerodowanych głazów wapiennych.
  • Sosna zwyczajna w Horyńcu – leśnictwo Polanka, oddz. 116a. Chroniona jest sosna w wieku ok. 200 lat, o wysokości 28 m i obwodzie pnia 320 cm. Najgrubsza sosna na Roztoczu. Oczywiście w regionie lubaczowskim występuje wiele innych cennych obiektów przyrody, które jak dotąd nie zostały jednak objęte formalną ochroną. 

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.