Janusz Mazur

Podemszczyzna – dwór i folwark

J. Mazur, Zabytkowa architektura dworsko – pałacowa ziemi lubaczowskiej, Lubaczów 2013, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Osada, założona prawdopodobnie w 3 ćwierci XVI wieku, u swej genezy związana była z majątkiem w sąsiednim Nowym Siole, czyli z dobrami cieszanowskimi wykreowanymi w końcu tego stulecia przez Stanisława Cieszanowskiego starostę samborskiego. Tutejszy dwór wykształcił się więc zapewne w pierwszych latach tworzenia nowej wsi.

W XVII wieku Podemszczyzna znajdowała się w posiadaniu Wierzbickich, Lipskich i Bełżeckich, którzy pozostawali z sobą w sporach na tle majątkowym. Paradoksalnie właśnie dzięki relacjom o wzajemnych procesach i zbrojnych zajazdach posiadamy pierwsze informacje o istnieniu na terenie wsi majątku ziemskiego.

dwor_podemszczyzna.jpg
Dwór w Podemszczyźnie na mapie katastralnej z 1854 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Mając na względzie starą lokalizację miejscowej cerkwi, która od końca XVI wieku istniała na wyniesieniu w północnej części wsi, możemy na zasadzie analogii przyjąć, że pierwotny dwór i folwark zajmowały miejsce na terenie ostatnio istniejącego zespołu dworskiego, czyli położone były przy południowym krańcu wsi, nad potokiem Świdnica.

Na początku XVIII wieku wieś odpadła od włości cieszanowskich, utrzymując się w rękach Bełżeckich, m. in. Erazma, następnie Wojciecha Stanisława skarbnika grabowieckiego, później stolnika buskiego, a na koniec Józefa, stolnika bełskiego i jego spadkobierców.

W 2 ćwierci XIX wieku majętność w Podemszczyźnie przeszła w posiadanie Ignacego Mrozowickiego spokrewnionego z rodziną Rojowskich z pobliskiego Nowego Sioła. Nie można wykluczyć, iż wzorem swoich sąsiadów Mrozowiccy (lub jeszcze ostatni Bełżeccy) wznieśli nowy, klasycystyczny dwór. Na podstawie fotografii z 1 tercji XX wieku zachowanych w zbiorach archiwum rodzinnego Róży z Trafasów Kubiak oraz Fundacji im. Zygmunta i Jana Karłowskich, architektura tego nie zachowanego obecnie budynku daje się dość dobrze rozpoznać.

3_Podemszczyzna_P_Bietkowski.jpg
Dwór w Podemszczyźnie. Widok na elewację ogrodową. Fot. z lat. 30. XX w., zbiory Fundacji im. Zygmunta i Jana Karłowskich

Nawet pobieżny rzut oka pozwala zaliczyć dwór w Podemszczyźnie do najpiękniejszych realizacji klasycystycznych, jakie istniały w przeszłości na terenie powiatu lubaczowskiego. Stosunkowo niewielki, parterowy budynek, założony został na planie prostokąta. Jego obydwie pięcioosiowe elewacje były wzbogacone o kolumnowe portyki podtrzymujące trójkątne frontony. Nieznany architekt zróżnicował jednak formę obydwu na pozór analogicznych struktur. Cztery, ustawione w dwóch parach kolumny jońskie, w elewacji frontowej utrzymywały swoją organiczną więź z klasycystycznymi pierwowzorami, podczas gdy portyk w elewacji ogrodowej (od południa), poprzedzony był nieznacznie wysuniętym ryzalitem. W elewacji północnej brak ryzalitu środkowego zrekompensowany został przez płytkie ale szerokie skrajne pseudoryzality. Przy obydwu portykach, ze względu na podpiwniczenie, występowały wysokie schody, nadające temu niewielkiemu domowi pewnej monumentalności.

6_Podemszczyzna_staw_dworski_J_Mazur_2013 (8).jpg
Staw po dawnym zespole dworsko-folwarcznym w Podemszczyźnie (fot. Janusz Mazur)

Klasyczna uroda zewnętrznej formy dworu współgrała z oszczędnym, ale wyrazistym detalem architektonicznym. Dekoracja ta uwidoczniała się szczególnie w boniowanych, narożnych pilastrach i lizenach, a przede wszystkim malowniczych kostkowych gzymsach.

Dwór, który można określić też jako mały pałacyk, usytuowany był pośrodku rozległego parku krajobrazowego. Po jego wschodniej i zachodniej stronie znajdowały się zabudowania gospodarcze folwarku i gorzelni. Dużą rolę gospodarczą, ale też krajobrazową pełnił istniejący do dziś rozległy staw, szeroko rozlany w północnej części zespołu dworskiego. Cały obszar, położony w dolinie Świdnicy, poprzecinany był licznymi rowami i kanałami.

W połowie XIX wieku dwór często zmieniał właścicieli. Należał wówczas do Julii Karczewskiej, następnie do Feliksy z Bełżeckich Estkowej, a na koniec do Władysławy z Estków hrabiny Załuskiej. Od początku lat 60. XIX wieku na dłużej ustaliła się tu własność adwokata dr. Lwa Wszelaczyńskiego. Na początku lat 80. majątek znalazł się również w rękach właścicieli żydowskich.

7_Podemszczyzna_park_podworski_J_Mazur_2013 (18).jpg
Park podworski w Podemszczyźnie (fot. Janusz Mazur)

Około 1885 roku zespół dworski w Podemszczyźnie został włączony do dóbr z ośrodkiem w sąsiednim Horyńcu i należał odtąd do książąt Ponińskich, kolejno: Ludwika Nikodema, Aleksandra Oskara, Kaliksta i Olgi z Wredów wdowy po księciu Aleksandrze. Pamiątką po tym okresie był kamienny obelisk poświęcony pamięci księcia Ludwika Nikodema Ponińskiego, ufundowany przez dwóch jego synów: Leanrda Włodzimierza i Aleksandra Oskara. Niestety ten interesujący pomnik istniejący na terenie dawnego parku dworskiego zaginął w ostatnich latach.

Ostatnią właścicielką dworu była od 1933 roku Jadwiga z Karłowskich Trafasowa, córka księżnej Olgi z Ponińskich i Stanisława Karłowskiego. Razem ze swym mężem Aleksandrem Trafasem przyczyniła się do rozwoju majątku, skupiając się obok gospodarki rolnej na ogrodnictwie i hodowli ryb. W dworze wychowywały się ich dzieci: córka Róża i syn Kazimierz. Potomkowie ostatnich właścicieli Podemszczyzny do chwili obecnej kontynuują pamięć o swych przodkach związanych z ziemią horyniecką.

Ostatnia wojna także w przypadku Podemszczyzny doprowadziła do zniszczenia zespołu dworskiego. Dwór splądrowany już w 1939 roku został zniszczony w trakcie walk w 1944 roku. Na jego miejscu w okresie powojennym powstała miejscowa szkoła, która w ostatnim okresie została przebudowana na Dom Opieki Społecznej. Wokół tego obiektu zachował się starodrzew parkowy, jedyna już pamiątka po miejscowym dworze.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.