Janusz Mazur

Nowe Brusno – dwory i folwarki

Janusz Mazur, Zabytkowa architektura dworsko – pałacowa ziemi lubaczowskiej, Lubaczów 2013, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Osada lokowana była w końcu XVI wieku na terenie starej wsi Brusno, należącej do starostwa lubaczowskiego. W odróżnieniu od macierzystej osady, zwanej odtąd Brusnem Starym (ob. Stare Brusno), nowa wieś określana była początkowo jako Wola Bruśnieńska, a później Brusno Nowe. Podobnie jak na terenie starszej osady, także i w nowej wsi szybko wykształcił się ośrodek własności ziemskiej w postaci folwarku z dworem. Już w 1662 roku wzmiankowani byli niezależni dzierżawcy Woli Bruśnieńskiej.

brusnonowe.jpg
Zespół dworski w Nowym Bruśnie. Fragment mapy katastralnej z 1854 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

W końcu XVII wieku obydwie wsie wyłączone zostały z dóbr monarszych i do końca następnego stulecia funkcjonowały jako niezależna dzierżawa. Pierwszym tenutariuszem był od 1695 roku Maurycy Stanisław Kurdwanowski, kasztelan halicki, który w 1713 roku wystawił dla miejscowej parafii ruskiej nowy dokument erekcyjny. Kurdwanowski, obok Brusna i Woli, dzierżył także „Rudę”, osadę rzemieślniczą ulokowaną przy zachodnich granicach Brusna Nowego, która jako Rudka z czasem stała się samodzielną wsią.

Po rozbiorach kraju i śmierci w 1784 roku Humbeliny z Potockich Kurdwanowskiej, Brusno Nowe zostało włączone do posiadłości rządowych, przeznaczonych później na sprzedaż. Rok później na dawnych gruntach królewskich we wschodniej części wsi, przy granicy z Brusnem Starym, założono kolonię niemiecką Deutschbach (ob. Polanka Horyniecka).

Po ustabilizowaniu się sytuacji osadniczej Brusno Nowe, razem z Brusnem Starym, Rudką i Deutschbachem, a także z Krzywem i Hutą Starą, zostało sprzedane w ręce prywatne. W wyniku dokonanej w 1818 roku transakcji osada stała się własnością Kapuścińskich, a następnie przeszła na własność Nowina Sroczyńskich.

N_Brusno_2_dworek (6).jpg
Pomnikowa lipa w pobliżu miejsca po dworze Liptay’ów w Nowym Bruśnie (fot. Janusz Mazur)

Można przypuszczać, iż istniejący w okresie staropolskim folwark mógł istnieć przy wschodniej granicy osady, na miejscu gdzie później rozłożyła się kolonia niemiecka. Nie można też wykluczyć, iż od samego początku zajmował teren na charakterystycznej wysoczyźnie w centrum osady, gdzie w połowie XIX wieku znajdowały się drewniane zabudowania dworskie i związane z nimi ogrody o wyraźnie artystycznie zaplanowanym układzie kwater z centralnym gazonem. Ponadto w lesie przy drodze do Płazowa zaczęła funkcjonować niewielka wytwórnia terpentyny i cegielnia.

W 2 połowie XIX stulecia obszar dworski należał częściowo do Klimkiewiczów i Żychlińskich, a w latach 80. do Zygmunta Münza. Na przełomie XIX i XX wieku znajdował się w posiadaniu m. in. hrabiego Ludwika Dębickiego, Zygmunta i Stanisława Białobrzeskich oraz Stanisława Niedzielskiego.

N_Brusno_3_cm_J_Mazur_2013_2 (5)_1.jpg
Pomnik i tablica nagrobna Stanisława Białobrzeskiego na starym cmentarzu w Nowym Bruśnie (fot. Janusz Mazur)

Ważny etap w dziejach osady rozpoczął się od momentu objęcia jej w posiadanie przez rodzinę Liptay’ów, właścicieli leżącej po sąsiedzku Łówczy. Od 1906 roku obszar dworski był własnością kolejno Maksymiliana i Alfreda Liptay’ów. Ten ostatni właściciel wzniósł w lesie między Brusnem Nowym a Łówczą, w pobliżu terpentyniarni i cegielni, niewielkie założenie dworskie, tzw. „Liptajówkę”. Jego głównym elementem był murowany dworek, a właściwie niewielka wiejska willa wzniesiona w charakterystycznym dla początku XX wieku eklektycznym kostiumie stylowym. Budynek składał się z wydłużonej części parterowej oraz dostawionego od wschodu piętrowego aneksu. Na osi głównego wejścia od południa rozłożony był szeroki drewniany ganek, a właściwie taras z bogatym detalem snycerskim. W dworku znajdowało się łącznie dziewięć pokoi, z nieodłączną kuchnią i spiżarnią. W pobliżu rozłożyły się murowane budynki gospodarcze: stajnia, obora, spichlerz, stodoła. Istniała tu również niewielka, drewniana leśniczówka.

Budynki te zostały rozebrane po II wojnie światowej. Ślady po zabudowaniach dworskich nadal są czytelne w terenie. Miejsce ich lokalizacji wyznacza również starodrzew lipowy.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone. 

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.