Janusz Mazur

Łówcza – dwór i folwark

J. Mazur, Zabytkowa architektura dworsko – pałacowa ziemi lubaczowskiej, Lubaczów 2013, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Pierwotny dwór w Łówczy, podobnie jak kilka innych najstarszych siedzib szlacheckich w okolicach Lubaczowa, określany był jako „zamek”. To świadczy o jego odległej przeszłości i wysokiej randze. Wieś istniała już w XV wieku. W 1491 roku jedna z jej części została zakupiona przez Mikołaja z Siebieczowa Siebieczowskiego, podsędka ziemi bełskiej. Być może już wówczas należy doszukiwać się początków łówczańskiego założenia dworskiego o charakterze obronnym.

dwor_lowcza.jpg
Zespół dworsko-folwarczny w Łówczy. Fragment mapy katastralnej z 1854 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Z dużą pewnością dwór istniał już zapewne u zarania okresu nowożytnego, gdy we wsi ustabilizowała się własność szlachecka. W 1 połowie XVI wieku majątek był prawdopodobnie w posiadaniu Magierów i Bełżeckich, a od 3 ćwierci XVI wieku funkcjonował w składzie klucza cieszanowskiego z ośrodkiem w Nowym Siole (zob.) i był własnością początkowo Cieszanowskich, później Lipskich i Wierzbickich, a od 1637 roku Bełżeckich.

2_Łówcza_zespół_dworski_Rolnik_1937.jpg
Łówcza, widok budynku administracyjnego, fot. z lat 30. XX w., z: „Rolnik 1867-1937″

Według lokalnej tradycji z siedemnastowiecznymi dziejami miejscowego dworu związana jest postać króla Jana III Sobieskiego. Monarcha, często przebywający w położonym stosunkowo niedaleko Jaworowie, miał posiadać w Łówczy zameczek myśliwski. Obiekt ten lokowany jest na obszarze wyżej położonej, wschodniej części osady, obok nie zachowanego obecnie, późniejszego dworu. Jeszcze na początku XIX wieku Karol Notz, znany inwentaryzator zabytków okolic Lubaczowa, odnotował w tym miejscu istnienie starych lip, których szpalery wyznaczały kwadratowy teren po dawnym zameczku. Jego północny bok oparty był na głębokim wąwozie, tzw. debrze. Owo pierwotne fortalicjom, jeśli rzeczywiście istniało w tym miejscu, posiadało więc naturalne warunki obronne, wzmocnione zapewne umocnieniami ziemnymi.

3_Łówcza_zespół_dworski_Rolnik_1937 (1).jpg
Łówcza, widok budynku gorzelni, fot.z lat 30. XX w., z: „Rolnik 1867-1937″

Być może już w XVIII wieku dawny dwór nie pełnił już swych funkcji i w efekcie przestał istnieć. Rolę siedziby właścicieli lokalnego majątku szlacheckiego miała przejąć oficyna, położona na zachód od zamku, w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Budynek ten, utrwalony na starych mapach, wyznaczył nowe osie kompozycyjne całego założenia. Po jego zachodniej stronie powstał przede wszystkim duży ogród w typie francuskim, oparty na geometrycznej siatce alejek i nieregularnej kompozycji wnętrza parterów.

Inwestycje te mogły być dokonane jeszcze przez Bełżeckich lub przez kolejnych właścicieli majątku. W ciągu XVIII stulecia dwór należał do Stadnickich, następnie został przejęty przez ordynata Jana Jakuba Zamoyskiego, wojewodę podolskiego, który na krótko scalił dawne włości nowosieleckie. Nie można również wykluczyć, że przekształcenie założenia dworskiego z fortalicji na otwartą rezydencję ziemiańską było dziełem Matczyńskich, którzy odegrali ważną rolę w dziejach osady na przełomie XVIII i XIX wieku, a nawet rozszerzyli swój majątek na sąsiednie Lipsko.

4_NAC_12385_556696331027960_57278085_n.jpg
Lwów, międzynarodowe wyścigi samochodowe, wśród zawodników Alfred Liptay z Łówczy na Bugatti (nr 3), fot. z początku lat 30. XX w., zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Łówcza była początkowo własnością Stanisława Matczyńskiego, później Jana, a następnie córki tego ostatniego Marii, 1. voto Cybulskiej, 2. voto Gwinczewskiej. Szczególnie Jan Matczyński poniósł dla wsi duże zasługi, jako fundator w 1808 roku miejscowej cerkwi, położonej w bezpośrednim sąsiedztwie dworu, po drugiej stronie wąwozu. Pod świątynią wzniesiona została także krypta grobowa Matczyńskich. Inwestycje te świadczą o wysokich aspiracjach rodziny, co też mogło znaleźć odbicie w szczególnej dbałości o sam dwór i jego otoczenie.

W 2 połowie lat 30. XIX wieku wieś należała do Ignacego Nowickiego, później do Julianny z Dunajewskich Nowickiej, by na dłużej znaleźć się w rękach kolejno dwóch rodzin, których korzenie sięgają Francji. W 1840 roku majątek w Łówczy został zakupiony przez Ignacego d’Thullie, zapewne syna Stanisława d’Thullie, ostatniego sekretarza króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Już około 1842 roku dwór był w posiadaniu Ludwiki z Barańskich d’Thullie wdowy po Ignacym. Prawdopodobnie w końcu lat 40. poprzez Anielę z domu d’Thulli, córkę Ignacego i Ludwiki, majątek znalazł się w posiadaniu Franciszka Ksawerego d’Abancourt de Franquville’a, potomka ostatniego przed rewolucją francuską ministra wojny króla Ludwika XVI.

5_Łówcza_cm_przycer_J_Mazur_2013.jpg
Nagrobek Ignacego d’Thullie na cmentarzu przycerkiewnym w Łówczy (fot. Janusz Mazur)

Franciszek Ksawery d’Abancourt był znanym publicystą, działaczem politycznym i gospodarczym na terenie zaboru austriackiego. W swym majątku w Łówczy przed 1848 rokiem zniósł pańszczyznę i znacznie unowocześnił gospodarkę. W 1853 roku zapewne za jego staraniem zbudowana została przy folwarku gorzelnia z likiernią. Obszernemu budynkowi nadano interesujące, neogotyckie formy stylowe.

D’Abancourt odegrał też ważną rolę w okresie powstania styczniowego. Pełnił funkcję komisarza pogranicza lubelskiego, organizował oddziały, zaopatrywał je w broń i prowiant. W powstaniu wziął udział i odniósł rany jego syn Ksawery. Natomiast w dworze łówczańskim żona i córka Franciszka Ksawerego pielęgnowały oraz ukrywały rannych powstańców.

6_Łówcza_dwór_park_J_Mazur_2013 (50).jpg
Pozostałości schodów przy głównym wejściu do dawnego dworu w Łówczy (fot. Janusz Mazur)

Na początku lat 70. XIX wieku majątek był już własnością wiedeńskiego Zakładu Kredytowo-Ziemskiego. Później jako posesorzy występowali kolejno: Walcowie, Morawscy, Jampolerowie, a na początku XX wieku Jampolscy. Począwszy od 1906 roku do końca okresu międzywojennego w zakresie stosunków własnościowych nastąpił bardziej stabilny okres. Wówczas dobra łówczańskie znalazły się ponownie w rękach jednej rodziny. Zakupił je dr Maksymilian Liptay, dyrektor Ziemskiego Banku Kredytowego we Lwowie, współzałożyciel Polskiego Biura Podróży Orbis. Od początku lat 30. XX wieku majątek był własnością Jadwigi z Waydów Liptay’owej, później wszedł w posiadanie dzieci Jadwigi i Maksymiliana: Alfreda, Stefana i Jadwigi.

7_Łówcza_dwór_park_J_Mazur_2013 (11).jpg
Dawna piwnica pod dworem w Łówczy (fot. Janusz Mazur)

Za Lipatay’ów dwór w Łówczy stał się ośrodkiem większego klucza dóbr, obejmujących obok macierzystej wsi, także majątki w kilku okolicznych osadach, w tym w Nowym Bruśnie (zob.), Starym Bruśnie (zob.) i Hucie Złomy (folwark i leśnictwo). Obok gospodarki rolnej i leśnej właściciele silnie promowali rozwój sadownictwa i uprawy chmielu. Podejmowali starania o budowę dróg. Należeli też do pionierów motoryzacji. Szczególnie Alfred Liptay słynął z zamiłowania do samochodów. Był uczestnikiem wielu rajdów i wyścigów, w których odnosił sukcesy.

Ośrodkiem majątku był obszerny, murowany dwór liczący dwadzieścia pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych. Główne wejście od strony szerszej elewacji południowej poprzedzone było tarasem z łukowato wygiętymi schodami. Na dziedzińcu przed dworem rozłożony był duży owalny gazon z agawą pośrodku. Po jego wschodniej stronie stał parterowy budynek przeznaczony dla administratora oraz gości. W pobliżu dworu znajdował się również domek ogrodnika z głęboką piwnicą oraz murowana oranżeria. Zabudowania folwarczne i gospodarcze występowały w południowej części założenia dworskiego, przy istniejącej tam alei wjazdowej. Do dworu wiodła też droga od północy, od strony wąwozu, parku i kwiatowego ogrodu.

8_Łówcza_dwór_park_J_Mazur_2013 (53).jpg
Dziedziniec i pozostałości dworu w Łówczy (fot. Janusz Mazur)

Lata II wojny światowej oszczędziły dwór. Budynek rozebrany został jednak wkrótce po zakończeniu działań zbrojnych, a teren założenia dworskiego objął PGR. Wzdłuż alei lipowej powstały zabudowania mieszkalne.

Obecnie czytelne są jedynie relikty fundamentów po dworze i sąsiednich budynkach. Ciągle jeszcze zachwyca wspaniały, choć zaniedbany park z licznymi okazami pomnikowych drzew.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.