Janusz Mazur

Lipsko – dwory i folwarki

Janusz Mazur, Zabytkowa architektura dworsko – pałacowa ziemi lubaczowskiej, Lubaczów 2013, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Nieco ponad 400 lat temu, w 1613 roku, Samuel Lipski, sędzia ziemski bełski wystarał się u króla Zygmunta III Wazy o przywilej na założenie miasta Lipsko. Nowy ośrodek miejski, położony w bezpośrednim sąsiedztwie wcześniej założonego Narola, w intencji fundatora miał stać się zwornikiem kształtującego się zespołu dóbr ziemskich należących do rodziny Lipskich. Zapewne równocześnie z miastem, rozlokowanym na terenie nieco starszej wsi Lipie, powstała obronna siedziba rodu, określana wówczas jako „zamek”.

lipsko.jpg
Zespół dworsko-folwarczny w Lipsku (tzw. „Włoski Ogród”). Fragment mapy katastralnej z Lipia z 1854 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Był to właściwie obronny dwór zlokalizowany w obronnym miejscu, na prawym brzegu Tanwi, a jednocześnie przy południowym boku miasta, w pewnym oddaleniu od otaczających go wałów ziemnych. Zamek posiadał własny system umocnień. Według badań prof. Janusza Bogdanowskiego, dokonanych na podstawie zachowanych reliktów, fortyfikacje dworu wzniesione były w systemie bastejowym na planie wydłużonego pięcioboku. W jego narożach umieszczono wysunięte przed linię wałów basteje – naprzemiennie półkoliste i czworoboczne. Rozwiązanie to wspomniany badacz uznał za w pełni oryginalne i niepowtarzalne w skali kraju. Na koronie wałów biegła linia drewnianych parkanów ze strzelnicami. Drewniany dwór zajmował zapewne środek majdanu lub przylegał do dłuższego boku. Główna brama przejazdowa umieszczona była prawdopodobnie w krótszej, zachodniej kurtynie.

Na Tanwi, na południowy-wschód od obronnego dworu, założony został obszerny staw, a na nim młyn. Jeszcze dalej w górę rzeki powstał również niewielki folwark, obok którego wykształciła się wieś Jędrzejówka, pozostająca w jedności gruntowej z Lipskiem. Osada wzmiankowana już w 2 połowie XVII wieku powstała z inicjatywy Jana Lipskiego, kolejnego właściciela dóbr lipskich.

DSC02237.jpg
Fragment dawnych murów miejskich (fot. Paweł Rydzewski)

Krótki, ale intensywny okres rozwoju miasta i jego okolic przerwany został katastrofalnym w skutkach najazdem kozacko-tatarskim. W 1648 r. wojska BogdanaChmielnickiego po krótkim oblężeniu zdobyły miasto i niemal zrównały je z ziemią. W sporządzonym wkrótce potem opisie strat zamieszczono, obok wykazu zniszczeń materialnych, także dokładny spis 1578 mieszkańców zabitych lub uprowadzonych w jasyr. Miasto bardzo wolno podnosiło się z ruin, a liczba ludności powróciła do pierwotnego poziomu dopiero po trzystu latach.

Zagładzie uległ również obronny zamek, którego później już nie odbudowywano, a zachowane do dziś ziemne nasypy po jego umocnieniachzyskały w lokalnej tradycji określenie: „Psie Górki”. Nazwa ta odnosi się bezpośrednio do tragicznego momentu jego zniszczenia przez oddziały Chmielnickiego. W ruinach spalonego zamku miały się bowiem zadomowić bezpańskie psy, które jeszcze długo żywiły się porzuconymi ciałami zamordowanych mieszkańców Lipska.

Już w latach 20. i 30. XVII wieku miasteczko podzielone było na początkowo dwie, a później na kilka włości cząstkowych, niekiedy dodatkowo wydzierżawianych przez ich posiadaczy. Rozdrobnienie własności oraz liczne spory pomiędzy posesorami i dzierżawcami nie sprzyjały rozwojowi Lipska, szczególnie w trudnym okresie po jego niemal całkowitym zniszczeniu.

Lipsko_3_włoski_ogród_J_Mazur_2013.jpg
Teren dawnego zespołu dworskiego w Lipsku (tzw. „Włoski Ogród”) (fot. Janusz Mazur)

Właściciele cząstkowi posiadali na terenie ośrodka miejskiego, lub na jego przedmieściach swoje własne siedziby. Jeden z synów Jana Lipskiego i właściciel połowy miasteczka ze wsią Lipie – Samuel Lipski, rotmistrz królewski, początkowo podstoli, a później stolnik kijowski, uczestnik bitwy pod Wiedniem w 1683 roku, miał rezydować w rodzinnym dworze. Nie wiadomo, czy wbrew lokalnym podaniom siedzibą Samuela Lipskiego był w jakiejś formie odbudowany zamek, czy jego rezydencja znajdowała się w innym miejscu na terenie lub w pobliżu miasteczka.

W tym drugim przypadku można przypuszczać, iż już w końcu XVII lub na początku XVIII wieku właśnie Samuel Lipski, znany awanturnik, ale też zapobiegliwy gospodarz, który objął w posiadanie także dzierżawę w pobliskim Bruśnie (Nowym i Starym), a także wieś Narol Stary (ob. Narol Wieś), zbudował dla siebie nowy dwór. Ulokował go między Lipiem a północnymi wałami Lipska, czyli z drugiej strony w stosunku do wcześniejszego zamku. Elementem tego zespołu dworskiego był staw z wysuniętym na środek charakterystycznym półwyspem. U nasady tego cypla istniał drewniany dwór a w jego otoczeniu ogród, znacznie przekształcony w XVIII wieku. Na osi całego założenia, przy południowych granicach Lipia funkcjonował powiązany z dworem folwark.

Na podstawie badań prof. Henryka Gmiterka wiadomo, iż w tym samym czasie Andrzej Lipski, starszy brat Samuela, właściciel części miasteczka, posiadał „dworek na przedmieściu leżący, Szczepanowski nazwany”. Być może budynek ten, któremu towarzyszyły zabudowania gospodarcze, związany był z folwarkiem na Jędrzejówce, która również należała do Andrzeja. Dwór ten aż do połowy XVIII wieku był ulubioną siedzibą jego syna – Stanisława Lipskiego, skarbnika i podczaszego buskiego, któremu udało się na pewien czas połączyć wszystkie cząstkowe własności Lipska w jednym ręku.

Justyna Lipska fot. K.S..jpg
Justyna z Olszańskich Lipska, żona (2 voto) Stanisława Lipskiego, wg portretu n.n. autora, ol. pł., k. XVIII w., (fot. Krzysztof  Stępień), zbiory parafii rzym.-kat. w Lipsku.

Tenże Stanisław Lipski często oddawał miasteczko w dzierżawę, a jednym z tenutariuszy był w 1752 roku Żyd Froim Moskowicz, który mieszkał „w domu pańskim na rogu od kościoła, od wschodu słońca”. Jeszcze sto lat później na tym obszernym placu, przylegającym do zabudowań plebańskich, znajdowały się ogrody i zabudowania niewielkiego zespołu dworskiego.

W 1754 roku Lipie, wieś od której rozpoczęła się budowa „państwa lipskiego”, stała się własnością Michała Łosia i przeszła do sąsiednich dóbr narolskich. Wraz z wsią właściciela zmienił również dwór Samuela Lipskiego. Po objęciu tej części starej dziedziny Lipskich nowi właściciele zaczęli ją zagospodarowywać. Nie można wykluczyć, iż to właśnie Feliks Antoni Łoś, równolegle z prowadzonymi pracami przy ogrodzie pałacowym w pobliskim Narolu, założył przy dworze w Lipiu ogród, zwany w ówczesnym nazewnictwie „włoskim”, a rzeczywistości opierający się na wzorach francuskich. Widok tego ściśle geometrycznego założenia, które wypełniało wysunięty w staw cypel, zachował się na mapach z przełomu XVIII i XIX wieku. Wiadomo również, że z terenu Lipia, a być może właśnie z obszaru dworskiego parku, brano sadzonki drzew do ogrodu narolskiego.

Lipsko_4_zamek_J_Mazur_2013 (6).jpg
Fragment dawnych wałów „zamku” w Lipsku, tzw. „Psie Górki” (fot. Janusz Mazur)

Ponadto, około 1810 roku na rozległym terenie Lipia, we wschodniej części wsi, hrabia Maurycy Łoś założył folwark, który od jego imienia nazwano „Maurycówka”. Gospodarstwo to istniało do połowy XX wieku, dając początek osadzie, która obecnie znajduje się w składzie wsi Chlewiska.

W końcu XVIII wieku również samo Lipsko oraz okoliczne osady przeszły w ręce nowych posesorów. Po dwustu latach rządów Lipskich, miasteczko przeszło we władanie początkowo Matczyńskich i Cybulskich, właścicieli pobliskiej Łówczy, później należało m. in. do Łukuciejowskich, Grochowskich, Rodkiewiczów i Radeckich, a w końcu XIX wieku także rodziny Zborzilów. Ziemianie ci mieszkali przeważnie w dworach położonych w Łukawicy i jej okolicach.

Jedynie w południowej części Jędrzejówki, na tzw. Michalcu, w 2 połowie XIX wieku powstał niewielki dwór, należący do rodziny Zborzilów. Zabudowania dworskie zajęły obszar po wschodniej stronie drogi do Dębin. W ich skład wchodził dwór i zabudowania gospodarcze. Na przełomie XIX i XX wieku budynki zostały rozebrane a ziemie folwarczne rozparcelowane.

Najdłużej utrzymały się zabudowania dworskie w Lipiu (ob. na granicy Lipska i Lipia). Drewniany dwór, położony nad malowniczym stawem „Pod wałem Lipskim”, wzniesiony został zapewne w 2 połowie XIX wieku. Około 1920 roku przeniesiono go na teren w pobliżu pałacu w Narolu, gdzie pełnił funkcję siedziby administratorów dóbr narolskich. Na miejscu, w tym też w obrębie charakterystycznego cypla, zachowały się pozostałości ogrodu ze szpalerami lipowymi. Miejsce to pełni obecnie funkcje rekreacyjne.

Obok dworu funkcjonował również folwark, na terenie którego w okresie II wojny istniał obóz pracy dla Żydów. Zabudowania folwarczne, złożone z kamiennych obiektów, w tym czworaków, wzniesionych zapewne w XIX wieku, przetrwały do czasów powojennych. Stopniowo przestały jednak być użytkowane i zostały rozebrane.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone. 

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.