Adam Łazar

Kościół pw. św. Michała Archanioła w Płazowie

Adam Łazar, Zabytki ziemi lubaczowskiej. Architektura kościelna, Lubaczów 2011, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej i Powiatowe Centrum Kultury i Sportu w Lubaczowie / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Płazów leży między Cieszanowem a Narolem, przy drodze wiodącej z Jarosławia i Lubaczowa do Tomaszowa Lubelskiego i Zamościa. Mało kto wie, że wieś ta była kiedyś jednym z najbardziej intratnych miast ziemi bełskiej i cieszył się przywilejami królewskimi. Miasto to założył starosta lubaczowski Jan Płaza i od jego nazwiska zwie się Płazowem. Król Zygmunt III nadając przywilej na założenia Płazowa nie zapomniał o budowie kościoła. „A że początek wszech rzeczy odnosić należy do chwały Przedwiecznego chcemy, aby tamże czysta rzymsko-katolicka wiara wyznawana była i plac na wzniesienie świątyni z dostatecznym uposażeniem wyznaczony został” – czytamy w akcie lokacyjnym z 22 kwietnia 1614 r.

DSC_3220
Wnętrze kościoła w Płazowie (fot. Krzysztof Stępień)

Założyciel miasta Jan Płaza wybudował kościół, przy którym osadził zakonników dominikańskich. Z wiadomości zawartych w pierwszej wizytacji kanonicznej tego kościoła, jaka odbyła się w 1633 r. wynika, że zakonnicy ci w krótki czas potem kościół ten opuścili, a posługę duchową po ich odejściu sprawowali przygodni księża, zarówno diecezjalni jak i zakonni. Na prośbę miejscowych parafian i z polecenia księdza biskupa chełmińskiego opiekę nad tym kościołem sprawował ks. Sebastian Kozubski, proboszcz sąsiedniej parafii w Narolu. Po jego śmierci proboszcz lipski ks. Błażej Zieliński został przeniesiony na probostwo płazowskie. Instytucji kanonicznej proboszcza w Płazowie dokonał 12 czerwca 1630 r. ks. Jan Sasin wikariusz generalny biskupstwa chełmskiego. Datę tę należy przyjąć jako datę erekcji nowej parafii.

Pierwszy kościół w Płazowie musiał być bardzo niedbale wykonany, skoro w dekrecie reformacyjnym wydanym po wizytacji odbytej w 1639 r. wizytator żądał, aby proboszcz uprosił Jerzego Ossolińskiego podkanclerza koronnego i ówczesnego starostę lubaczowskiego o wybudowanie nowego przyzwoitego kościoła. Dekret ten nakazywał także proboszczowi, żeby rozpoczął staranie u króla za pośrednictwem Jerzego Ossolińskiego o jak najrychlejsze uposażenie parafii. Staranie to powiodło się. Król Władysław IV, aktem wydanym w Warszawie 16 grudnia 1639 r. „zamiast dziesięciny ze snopa złotych dwieście na święto Narodzenia Chrystusa Pana płacić naznaczył. Łanów dwa, jeden w Krupcu, drugi z lasu wykopać i na nich poddanych osadzić pozwolił. Oprócz tego dziesięcinę snopową wszelkiego zboża z dworów folwarcznych płazowskich naznaczył. Wsie Krupiec, Brusno, Żuków, Gorajec dla administrowania sakramentów przyłączył. Zamiast dziesięciny snopowej z każdej ćwierci pola miarę żyta miarą bełską na św. Michała oddawać naznaczył”.

kościół_płazów.jpg
Kościół w Płazowie (fot. Krzysztof Stępień)

Zbudowano kościół farny drewniany. Parafia ciągle powiększała się o nowe wsie. Protokół wizytacyjny ks. biskupa Krzysztofa Żegockiego wymienia jako należące do parafii w Płazowie – oprócz wspomnianych już wsi – Rudę Różaniecką, Lubliniec i Hutę Bruśnieńską. Natomiast w 1717 r. w protokole wizytacyjnym ks. biskupa Krzysztofa Szembeka wymienia się dodatkowo Rudkę Bruśnieńską oraz Hutę Borową czyli Kryształową, a w 1742 r. w kolejnej wizytacji – Kosobudy i Hutę Różaniecką. Tak ukształtowany obszar parafii osiągnął wówczas stadium największego rozwoju terytorialnego.

Wskutek podziału Polski diecezja przemyska została znacznie powiększona. Przyłączone zostały do niej następujące parafie z dekanatu lubaczowskiego: Płazów, Narol, Lipsko, Magierów, Rawa, Uhnów, Potylicz, wchodzące wcześniej w skład diecezji chełmskiej. To powiększenie diecezji przemyskiej stało się bez wiedzy Stolicy Apostolskiej i bez zezwolenia biskupa chełmskiego. Z tego okresu mamy dane ludnościowe ze spisu wiernych w diecezji przemyskiej z 1785 r., dokonanego na zlecenie biskupa przemyskiego Antoniego Betońskiego (1780 – 1786). Ze spisu tego wynika, że Płazów wraz z przyległymi wsiami wchodzącymi w skład tej parafii liczył 1221 dorosłych i 377 dzieci, czyli razem 1598 ludności rzymskokatolickiej. W okresie porozbiorowym terytorium parafii uległo uszczupleniu. Południowo-zachodnią jej część z wsiami: Żuków, Gorajec, Kosobudy i Lubliniec na skutek rozporządzenia wysokiego Gubernium z 28 czerwca 1847 r. i Kurii Metropolitarnej we Lwowie z 14 sierpnia 1847 r. została przyłączona do parafii w Cieszanowie. Natomiast wieś Łówcza z tej parafii została przyłączona z dniem 1 maja 1849 r. do parafii płazowskiej. Mieszkańcy Płazowa i parafianie dbali o wygląd swojej świątyni. Nie szczędzili pieniędzy i pracy, by ją upiększyć. Najpierw wybudowali nowy kościół. I to nie drewniany, jak dwa poprzednie, ale murowany. Pierwszy drewniany spłoną 23 czerwca 1717 r. Drugi dotrwał do 1816 r. Inicjatorem budowy nowego w 1818 r. był zarząd dóbr kameralnych w Lubaczowie, przy wydatniej pomocy parafian i nowego właściciela Płazowa Hermana barona Brunickiego. Budowa trwała 3 lata.

DSC02321.jpg
Drewniana rzeźba w niszy muru okalającego kościół w Płazowie (fot. Paweł Rydzewski)

W uroczystość Trzech Króli w 1822 r. poświęcił kościół i oddał do publicznego użytkowania dziekan i proboszcz żółkiewski Jakub Mikołajczyk. Kościół o długości 36 m i szerokości 14 m zbudowano z kamienia i cegły w stylu romańskim. Plac przykościelny otoczono murem kamiennym. W czasie budowy kościoła parafianie własnym kosztem wybudowali plebanię z kamienia i cegły. Zastąpiła ona dotychczasowy dom drewniany plebani, służący do 1819 r. Od 17 lutego 1872 r. społeczny komitet rozpoczął zbiórkę składek na główny ołtarz. Wystawienie ołtarza bez złoceń uzgodniono na kwotę 475 zł u Karola Sokalskiego z Łańcuta. Ze złoceniami miał kosztować 775 zł, a jego przywóz 3 furmankami 72 zł. W ciągu dwóch lat zebrano odpowiednią kwotę i mistrz na miejscu złożył ołtarz. Mieszczanie nie ustawali w swej pracy i ofiarności na rzecz kościoła. W 1901 r. sprowadzono do głównego ołtarza statuę Serca Pana Jezusa z Monachium za 260 koron. Przerobiono nieco ołtarz i polakierowano go na biało. Artysta malarz Tabiński z Rzeszowa wymalował nowy obraz św. Trójcy i św. Michała za 160 koron. W 1902 r. dokonano restauracji popękanych murów kościoła, założono klamry, uporządkowano jego zewnętrzny wygląd.

W roku następnym dokończono obmurowanie kościoła, podwyższono mur i pokryto go dachówką. Podwyższono także wieżę kościelną i ozdobiono pięknym dachem. 4 września 1904 r. poświęcono nowy cmentarz, na którym można było grzebać zarówno zmarłych obrządku łacińskiego, jak i greckokatolickiego W 1906 r. zainstalowano organy 12-głosowe, które pochodziły z fabryki Mieczysława Janiszewskiego ze Lwowa. W 1910 r. wymieniono okna, nowe były żelaznej konstrukcji, wykonane w Wiedniu. W następnym roku patron kościoła Hugo Wattman własnym kosztem wymalował za 2400 koron kościół. Prace wykonał malarz z Wiednia Józef Schurer. Do malowania użył lichych farb, które w krótkim czasie „spełzły”. W czasie I wojny światowej kościół utracił swe dzwony. Zdjęte zostały 21 czerwca 1915 r. Były to dzwony brązowe o wadze 575 kg, 200 kg, 100 kg i 14 kg. Pierwszy z nich był odlany w fabryce Hibzera w Wierner Neublad w 1889 r. W 1922 r. zamówiono i sprowadzono z odlewni „Babbit” prowadzonej przez Cholewińskiego i Wąsowskiego z Warszawy-Mokotów, dzwon wagi 141 kg i dzwonek o wadze 13,6 kg, a we wrześniu 1925 r. dzwon o ciężarze 275 kg i średnicy 80 cm.

DSC_4310.jpg
Fresk (fot. Krzysztof Stępień)

Z myślą o skrócenie drogi do kościoła parafialnego mieszkańcy odległych wsi przystąpili do budowy nowych ekspozytur w Bruśnie Nowym i Hucie Różanieckiej Warto dodać, że proboszcz ks. Jan Stojak (1900-1927) miał duże zasługi w krzewieniu oszczędności, udzielaniu pożyczek mieszkańcom oraz w rozwoju pracy kulturalno-oświatowej w parafii. 1 listopada 1903 r. z jego inicjatywy powstała Kasa Stefczyka, która swoim zasięgiem obejmowała: Płazów, Rudę Różaniecką i Hutę Różaniecką. Ks. Jan Stojak był przełożonym zarządu tej spółdzielni, która działała aż do 1940 r. Kasa Stefczyka była dobrą szkołą samorządności, gospodarności, śpieszyła z pomocą finansową potrzebującym, podejmowała wiele inicjatyw gospodarczych, między innymi z zysku zakupiła drzewka owocowe i rozprowadziła je wśród członków.

Ekspozytury w Rudzie Różanieckiej, Hucie Różanieckiej i Nowym Bruśnie są obecnie kościołami parafialnymi. Natomiast parafia w Płazowie posiada kościół filialny pw. Matki Boskiej Bolesnej w Łówczy.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone. 

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.