Adam Łazar

Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła w Lipsku

Adam Łazar, Zabytki ziemi lubaczowskiej. Architektura kościelna, Lubaczów 2011, Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Lubaczowskiej i Powiatowe Centrum Kultury i Sportu w Lubaczowie / opublikowane za pisemną zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Lipsko było kiedyś miasteczkiem, które swą nazwę zawdzięcza wielkopolskiej rodzinie Lipskich, herbu Grabie. W XVI w. Lipscy poszukiwali nowych terenów, które zapewniałyby byt następnym pokoleniom rodziny i nabyli dobra rozpadającej się fortuny Marcinowskich, a tym samym stali się sąsiadami Łaszczów, właścicieli Florianowa (później Narola). Świętosław Lipski, szybko wszedł w skład szlachty bełskiej, pełnił już w 1574 r. urząd podstarościego bełskiego, a 14 lat później wojskiego horodelskiego i on założył wieś Lipe (Lipie). Zmarł w 1604 r. pozostawiając z małżeństwa z Anną Podhorecką cztery córki i dwóch synów – Samuela i Andrzeja. Bracia, 3 lata po śmierci ojca, podzielili się majątkiem. Starszy Samuel wystarał się u króla zezwolenia na założenie Bełżca, a następnie miasteczka Lipska. Prawo to uzyskał jako sędzia ziemski bełski 28 lutego 1613 roku od Zygmunta III Wazy. Król zezwolił na założenie nowego miasta „w miejscu zalesionym nad Tanwią, na nowym i surowym korzeniu”. Centrum miasta stanowił rynek, od którego odbiegały regularne ulice. W 1618 r. przy tym rynku stało 15 domów, zaś w ulicach dalszych 50. Od wschodu rynek zamykał kościół, a od południa dwór właściciela, zwany często zamkiem. Miasto otaczał wał ziemny i fosa.

DSC_1679
Wnętrze kościoła w Lipsku (fot. Krzysztof Stępień)

Pierwszy kościół drewniany pw. św. Andrzeja został wzniesiony przed 1618 r. z fundacji Samuela Lipskiego. Kościół ten stał się podstawą erygowania parafii, która oficjalnie została powołana na synodzie diecezji chełmskiej w 1624 r. i weszła w skład dekanatu Potylicz. Rok później uposażył ją ówczesny biskup kujawski (wcześniej łucki, od 1631 r. – biskup krakowski) Andrzej Lipski. Akt fundacyjny został wydany w Lipsku 22 kwietnia 1625 r., sporządzony prze notariusza kurii biskupiej chełmskiej w obecności świadków. Pierwszą wizytację parafii lipskiej przeprowadził ks. Jan Sasin 25 maja 1629 r. Parafia szybko się rozwijała. W latach 40-tych XVII w. Helena z Boguckich, żona Jana Lipskiego, syna Samuela, ufundowała w miejsce drewnianej murowaną świątynię, bogato ją wyposażając. Jesienią 1648 r. Lipsko znalazło się na trasie przemarszu wojsk kozackich B. Chmielnickiego i wspierających oddziałów tatarskich. Miasto zostało doszczętnie spalone, zabitych było ok. trzy tysiąc ludzi. Prof. dr hab. Henryk Gmiterek przeglądając księgi grodzkie bełskie wynotował z nich, że pastwą Kozaków padło 235 budynków mieszkalnych, dwór Lipskiego („zamek”), obrabowany został i spalony kościół i urządzony przy nim szpital. Zginęło lub uprowadzonych zostało w jasyr 1578 wymienionych z imienia osób. A nie były to czasy spokojne. W 1656 r. oddziały szwedzkie zaatakowały Lipsko. Dowodem zwycięskiej bitwy załogi miasta są znalezione w 1893 r. dwie kamienne kule podczas układanej posadzki w miejscowym kościele. Długo trwał kryzys. Odbudowy świątyni podjął się stolnik kijowski Samuel Lipski. W 1701 r. położono nowe fundamenty pod nowy kościół, był on częściowo murowany, a częściowo drewniany. Budowa zakończona została przez Józefa Lipskiego, syna Samuela. 25 lipca 1713 r. kościół ten został uroczyście poświęcony. W kilka lat później dobudowana została murowana zakrystia. W 1726 r. w skład tej parafii poza Lipskiem, wchodził Bełżec i Lipie, co oznaczało ok. 700 parafian. W 1750 r. wymienia się także przynależne do parafii – Hutę Lubycką i Jędrzejówkę.

DSC_1684.jpg
Ołtarz kościoła w Lipsku (fot. Krzysztof Stępień)

W 1762 r. w wyniku pożaru spalił się dach i drewniane ściany. W roku następnym na starych fundamentach zaczęto budować murowany kościół ze sklepieniem z cegły wypalanej. Dach pokryto gontami. W środkowej części wykonano okrągłą kopułę, w której była sygnaturka. Na ścianie frontowej wzniesiono dwie wieżyczki, jedna z nich stała się dzwonnicą. W tylnej części kościoła wybudowano na murowanych kolumnach drewniany chór, na którym były organy o 10. głosach. Na czas budowy nabożeństwa odprawiano w zakrystii. Inwestycję podjęto ze składek parafian i finansowym wsparciu Stanisława Lipskiego. Parafią w Lipsku rządzili Ojcowie Dominikanie, Bernardyni, Reformaci, Jezuici i od 1828 r. księża świeccy. Pierwszym proboszczem diecezjalnym został w 1828 r. ks. Jan Trzapiak – Węgier. W 1889 r. pożar zniszczy 70 procent zabudowań Lipska wraz z kościołem. Został on odbudowany za pieniądze uzyskane od Towarzystwa Krakowskiego, w którym był ubezpieczony. Dach pokryto blachą. W 1890 r. kościół został otynkowany z zewnątrz, a rok później ułożono posadzkę z kamienia trembowalskiego, a w 1893 r. zakupiono stacje męki Pana Jezusa u Heinela, malowane na płótnie w drewnianych ramach. W 1899 r. w bocznych nawach wstawiono dwa nowe ołtarze, w miejsce starych. Pomalowano kościół wewnątrz i pobielono z zewnątrz, zamówiono wielki ołtarz u Aszklera z Haczowa, a u Tabińskiego zakupiono obrazy: Przenajświętszej Rodziny i św. Antoniego. W czasie odbudowy z prezbiterium usunięto olbrzymie głazy jako pozostałości dawnej fortyfikacji. Odbudowany kościół tworzy jedną całość z węższym, półkoliście zakończonym prezbiterium, do którego przylegają skarbiec i zakrystia. Na uwagę zasługuje kamienna chrzcielnica w formie kielicha, której wierzch jest z miedzi. Godzi się przypomnieć, że w tym kościele chrzest otrzymała Maria Jabłońska z Pizunów, późniejsza siostra Bernardyna, beatyfikowana w 1997 r. w Zakopanem przez Ojca Świętego Jana Pawła II. Zachowały się także dwa portrety Lipskich – skarbnika i podczaszego buskiego Stanisław Lipskiego oraz jego żony – Justyny z Olszańskich Lipskiej.

W 1912 r. z parafii Lipsko wydzielono miejscowość Bełżec i utworzono tam samodzielną parafię. W ołtarzu głównym w lipskim kościele znajduje się cudowny obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy (zasłaniany obrazem św. Andrzeja), poświęcony przez papieża Leona XIII, a sprowadzony do Lipska przez kolatorów w 1902 r. Ołtarze boczne poświęcone: Sercu Pana Jezusa (z małym obrazkiem u góry św. Rodziny) i drugi z obrazem Matki Bożej Różańcowej, (u góry z obrazkiem św. Antoniego) Na uwagę zasługuje także okrągła ambona z daszkiem. Organy sprowadzone do Lipska w r. 1892, wykonane przez Jana Śliwińskiego we Lwowie. Prowadził on od 1876 r. słynną „Fabrykę organów kościelnych i harmonium we Lwowie”, w której wykonał ok. 120 organów, m. in. dla kościołów we Lwowie (Matki Boskiej Śnieżnej, św. Kazimierza), Gródku Jagiellońskim, Kołomyi, Żytomierzu, Włodzimierzu Wołyńskim, Beresteczku, Łucku, Brzeżanach, Bóbrce i wielu innych. Gruntowny remont kościoła przeprowadzono w 1935 r. i w 1957 r. Wtedy to  założono instalację elektryczną, wymieniono okna na metalowe. Polichromię wykonał Bronisław Gawlik z Gdyni. On też odmalował ołtarze, odrestaurował obrazy, pomalował ławki i konfesjonały. W tym czasie zakupiono obraz „Chrzest Pana Jezusa w Jordanie, namalowany przez s. Celinę z zakonu ss. Franciszkanek z Kłodzka i umieszczono go w wnęce za chrzcielnicą.

DSC_7455.jpg
Kościół w Lipsku (fot. Krzysztof Stępień)

Staraniem gminy w 1937 r. na Rynku w Lipsku stanął pomnik Matki Boskiej z Dzieciątkiem i napisem fundacyjnym. Jest to rzeźba Michała Pudełko, profesjonalnego rzeźbiarza z Chlewisk, który swoją edukację w tej dziedzinie pobierał w Państwowym Instytucie Sztuk Plastycznych we Lwowie, w pracowni lwowskiego rzeźbiarza prof. Józefa Starzyńskiego. Dyplom uzyskał po wojnie na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W latach 1948 – 1960 był dyrektorem Liceum Technik Plastycznych w Nałęczowie. Na placu kościelnym w 1967 r. postawiono kamienną figurę św. Józefa zakupioną w firmie K. Szlaeffera w Piekarach Śląskich. W 1973 r. dokonano reperacji dachu na kościele i odnowiono fasadę kościelną. W 2003 r. odnowienia polichromii, odrestaurowania głównego ołtarz i ambony dokonali lubaczowscy artyści – Janusz Szpyt i Stanisław Makara. Ołtarze boczne odnowili konserwatorzy z Ukrainy.

IMG_6349 Lipsko.jpg
Dawna kula szwedzka przytwierdzona do zewnętrznej ściany kościoła (fot. Artur Pawłowski)

Obok kościoła stoi murowana dzwonnica zbudowana w 1957 r., na której zawieszone są trzy dzwony: o wadze 600 kg o imieniu – Andrzej, 400 kg poświęcony Matce Bożej Nieustającej Pomocy i 200 kg o imieniu – św. Wojciech BM. Dzwony te poświęcił 15 lipca 1962 r. ks. inf. Michał Orliński. Za prezbiterium znajduje się grota poświęcona Matce Bożej z Lourdes. Cmentarz kościelny otoczony był kamiennym murem i metalową siatką. W 2010 r. proboszcz ks. Julian Leńczuk wykonał nowe ogrodzenie i dokonał odnowienia dzwonnicy.

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone. 

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy, właściciela praw autorskich do fotografii oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.