Zbigniew Cierech 

Co  schowane jest w kieszeniach krasowych Roztocza Południowego?

Gazeta Horyniecka nr 48 / opublikowane za zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Kieszeniami krasowymi określamy niewielkie zagłębienia o różnorakich kształtach, powstałe w wyniku rozpuszczenia skały przez wodę, zapełnione w całości osadem. Wypełnienie wnętrza form sprawia, że nie są one zauważalne na powierzchni, gdyż ich misy są ukryte pod pokrywą osadową i porastającą ją roślinnością. Obserwowanie kieszeni możliwe jest w odsłonięciach formacji skalnych bądź to naturalnych jak doliny rzeczne czy wąwozy, bądź sztucznych np. kopalnie odkrywkowe (w tym kamieniołomy). Lepiej widoczne są w miejscach, gdzie od odsłonięcie minęło mniej czasu, ponieważ im dłużej ono trwa, tym coraz bardziej ulega degradacji wskutek spełzywania osadów pokrywy i porastania przez roślinność. Oceniając wygląd kieszeni w odkrywkach lub na stromych zboczach  wąwozów, należy mieć świadomość, że widzimy tylko ich przekrój pionowy, który nie oddaje w pełni ich faktycznego kształtu i może być bardzo mylący. Czasami dochodzi do opróżnienia ich zawartości (np. wskutek wypłukania) i wówczas dokładniej możemy przyjrzeć się wnętrzu form.

Kieszenie_w_nieczynnym_kamieniolomie_w_Dziewiecierzu.JPG
Kieszenie krasowe w Dziewięcierzu (fot. Zbigniew Cierech)

Kieszenie krasowe Roztocza Południowego różnią się od siebie dość istotnie kształtem oraz parametrami morfometrycznymi (rozmiarami). Spotykane są zarówno formy wyraźniej rozwinięte w kierunku poziomym, jak również takie, które są bardziej wydłużone w pionie. Jedne mają łagodnie pochylone ścianki, w innych są prawie pionowe. Niektóre posiadają płaskie dna, a u innych są one nieregularne bądź stożkowe. W większości kieszeni szerokość zwiększa się ku górze, ale zdarzają się formy o największej szerokości w dolnej części. To zróżnicowanie kształtów odzwierciedla się w szerokim zakresie wartości stosunku głębokości do szerokości poszczególnych form, który zawiera się w przedziale od 0,28 do 4. Głębokość kieszeni krasowych w analizowanym regionie wynosi od 0,3 m do 1,5 m, natomiast szerokość waha się od 0,2 m do 2 m.Największe formy są lepiej rozwinięte w kierunku poziomym.

Wypełnienie kieszeni podzielić można na dwie części:

1) Osad mulasto-ilasty, nierzadko zawierający pojedyncze ziarna piasku, koncentrujący się przy krawędziach form, zwykle koloru brunatnego, powstały w wyniku nagromadzenia nierozpuszczalnych komponentów wapieni (residuum) oraz iłów i mułów wypłukanych z osadów nadległych przez przesączającą się w głąb ziemi wodę opadową;

2) Piaski, utwory pylaste lub pylasto piaszczyste, często przekształcone przez procesy glebotwórcze, w jasnych odcieniach kolorów: szarego, żółtego i pomarańczowego, wypełniające od góry pozostałe fragmenty kieszeni, pochodzące z luźnych osadów pokrywy skał krasowiejących występującej nad formą.

Mniejsze kieszenie zapełnione są w większej części przez osad mulasto-ilasty (w pewnych przypadkach niemal całkowicie), który największą grubość osiąga nad dnem. W największych formach dominuje materiał pochodzący z pokrywy, a osad mulasto-ilasty tworzy stosunkowo cienką (czasem nieciągłą) warstwę wyścielającą wnętrze kieszeni.

Na Roztoczu Południowym kieszenie krasowe występują powszechnie tam, gdzie pod cienką pokrywą luźnego osadu występują skały krasowiejące (ulegające rozpuszczeniu). W tym regionie do takich skał należą różnego rodzaju wapienie oraz piaskowce o spoiwie wapiennym, wytworzone ok. 12 mln lat temu w miocenie (czwarty okres ery kenozoicznej), kiedy obszar Roztocza Południowego znajdował się w obrębie szelfu (płytka, najbliższa brzegu część akwenu) ciepłego morza. Strefa występowania opisywanych form ogranicza się w pionie do najwyższej, silnie zwietrzałej części wapiennego kompleksu skalnego. Obserwację kieszeni krasowych na Roztoczu Południowym można prowadzić wszędzie, gdzie ma miejsce odsłonięcie wspomnianych skał na kontakcie z pokrywą osadów. Najczęściej są to mniejsze wyrobiska prowadzone przez mieszkańców na swoich działkach oraz mniej liczne i częściowo zarośnięte kamieniołomy.

Obecnie najwięcej kieszeni krasowych obejrzeć możemy w okolicach wsi Huta Różaniecka. Występuje tam największe w regionie skupisko różnej wielkości wyrobisk wapieni. Dzięki licznym, stale eksploatowanym odsłonięciom ujawnia się tam bardzo bogaty zespół kieszeni krasowych, o różnych rozmiarach i bardzo zróżnicowanych kształtach. Największe zaobserwowane formy posiadały 2 m szerokości i 1,5 m głębokości. Wypełnienie kieszeni w Hucie Różanieckiej wyróżnia się tym, że wewnętrzna warstwa osadu składa się głównie z piasku. Dzieje się tak, ponieważ wapienie występujące na tamtym obszarze są silnie spiaszczone do tego stopnia, że po rozpuszczeniu węglanów (związki chemiczne w wapieniach ulegający rozpuszczaniu) ziarna piasku tworzą zasadniczą część residuum (pozostałość z pierwotnej skały po wyługowaniu składników rozpuszczalnych).

Kieszenie_w_Hucie_Rozanieckiej.JPG
Kieszenie krasowe w Hucie Różanieckiej (fot. Zbigniew Cierech)

Większa liczba aktywnych wyrobisk, w tej części Roztocza, choć zdecydowanie mniejsza niż w Hucie Różanieckiej, znajduje się w odległości około 1,5 km na południe od miejscowości Wola Wielka. Widoczne w nich formy nie osiągają już tak pokaźnych rozmiarów (do kilkudziesięciu cm), ale ilość ich jest znaczna.

W największym w regionie czynnym kamieniołomie znajdującym się pod Nowym Brusnem, obserwacja kieszeni możliwa jest jedynie na bardzo ograniczonym odcinku, ponieważ większa część eksploatowanych ścian wyrobiska pozbawiona jest najwyższej części kompleksu skalnego, w którym one występują.

Kieszenie_w_kamieniolomie_pod_Nowym_Brusnem.JPG
Kieszenie krasowe w okolicach Brusna (fot. Zbigniew Cierech)

Nietypowe w swej formie kieszenie spotykane są w odsłonięciu położonym we wsi Huta Lubycka. Ich specyfika polega na tym, iż są pozbawione dna. Wytworzyły się one w silnie scementowanym wapieniu rafowym, którego zasięg ograniczony jest tylko do jednej ławicy (jednorodnej warstwy skalnej) o miąższości nieprzekraczającej jednego metra, pod którą zalega poziom piasków. Niewielka grubość skały krasowiejącej umożliwiła całkowite przebicie się przez nią większości form. W najwyższej części piasków, pod każdą z takich kieszeni, utworzył się kilkucentymetrowy poziom o brunatnym zabarwieniu, wzbogacony w cząstki drobniejsze (muły i iły) pochodzące z wmycia ilastego residuum oraz mułków i iłów wypłukanych z osadów pokrywy, bardzo wyraźnie odróżniający się od jasnych piasków, zalegających pod ławicą wapienia.

Kieszenie_w_Hucie_Lubyckiej_fot.Lukasz_Chabudziński.JPG
Kieszenie krasowe w Hucie Lubyckiej (fot. Łukasz Chabudziński)

Miejsca, w których występują pojedyncze odkrywki z ciekawym zespołem kieszeni krasowych, to piaskownia w Dziewięcierzu położona na południe od drogi Werchrata – Horyniec-Zdrój oraz zarastający kamieniołom znajdujący się w odległości 7,5 km na zachód od Hrebennego.

Eksploatacja wyrobisk sprawia, iż obserwowane kieszenie ulegają destrukcji wraz z wydobyciem materiału skalnego, ale jednocześnie następuje odsłonięcie nowych form.

Najnowsze opinie naukowe sugerują, że kieszenie krasowe na Roztoczu Południowym powstały pod pokrywą osadów podczas ostatniego zlodowacenia, zwanego zlodowaceniem Wisły lub północnopolskim (115-11,7 tys. lat temu), kiedy obszar ten znajdował się w strefie klimatu subpolarnego (klimat obecnej tundry), a w podłożu występowała wieloletnia zmarzlina (grunt stale przemarznięty). Miąższość strefy przemarzniętej mogła przekraczać nawet kilometr, ale w okresie ciepłym, trwającym kilka miesięcy w roku, najwyższa jej część odmarzała do głębokości około 2 m – tzw. warstwa czynna wieloletniej zmarzliny. W warstwie tej podczas ciepłego okresu dochodziło bardzo często do odmarzania i zamarzania wody. Sprzyjało to wietrzeniu mrozowemu, powodującemu rozkruszanie skał w wyniku przekształcenia się wody w lód w porach i szczelinach skalnych. Efektem tych procesów było wytworzenie się w najwyższej części kompleksu skalnego warstwy zwietrzałej, silnie rozdrobnionej, w której obecnie występują kieszenie. Ponadto na kontakcie warstwy osadów ze zwietrzeliną wapieni dochodziło do zaburzeń, wywołanych częstym rozmarzaniem i zamarzaniem gruntu, objawiających się powyginaniem powierzchni styku, które dało zalążek formom kieszeniowym. Poszerzanie powstałych w ten sposób niewielkich zagłębień, wskutek rozpuszczania wapieni, na tym etapie zapewne zachodziło, ale pełniło rolę drugorzędną. Zasadniczy udział krasowienia w rozwoju kieszeni rozpoczął się po ustąpieniu zmarzliny i uaktywnieniu się pionowej cyrkulacji wodnej, kiedy wody infiltracyjne (pochodzące z opadów przesiąkające skały w kierunku poziomów wód podziemnych) koncentrując się w zagłębieniach, powstałych w poprzednim etapie, zintensyfikowały rozpuszczanie wapieni, które trwa również obecnie. Towarzyszyły (towarzyszy) temu rozwój krasowego residuum oraz wymywanie najdrobniejszych cząstek z osadów pokrywowych i osadzaniu ich na kontakcie ze skałą.

W odsłonięciach Roztocza Południowego obok kieszeni występują inne formy pochodzenia krasowego wypełnione osadem. Pojawiają się one o wiele rzadziej, posiadają znacznie większe rozmiary i charakteryzują się wyraźną rozbudową pionową. Ale o tym może kiedy indziej…

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy Gazety Horynieckiej (SPZH) oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.