Zbigniew Cierech

Jaskinie na Roztoczu Południowym

Gazeta Horyniecka nr 47 / opublikowane za zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Roztocze Południowe jest jednym z najsłabiej poznanych regionów Polski, kryjącym w sobie wiele tajemnic. Jedną z nich do niedawna, bo do początku XXI wieku, była wiedza na temat istnienia jaskiń na jego obszarze. Odkrycie tych jakże ciekawych form rzeźby przez grupę pasjonatów tego regionu nazywających się Grupą Eksploratorów Roztocza Południowego (GERP), zaintrygowało speleologów, naukowców oraz amatorów turystyki przyrodniczej.

Jaskiniami, grotami, pieczarami określa się puste przestrzenie w skale, których rozmiary umożliwiają ich penetrację przez człowieka. Jaskinie Roztocza Południowego posiadają małe rozmiary, są praktycznie w całości objęte zasięgiem światła słonecznego (najczęściej panuje w nich półmrok) a do większości z nich naraz nie zmieści się więcej niż jedna dorosła osoba, można zatem zaliczyć je do schronisk skalnych. Nie posiadają szaty naciekowej jak Jaskinia Raj, ale można obserwować w nich lub przy wejściu do nich ciekawe mikroformy korozyjne, jak ospa krasowa, żłobki czy fugi krasowe. Pieczary położone są z dala od tras turystycznych oraz osiedli ludzkich, a dostęp do większości z nich jest utrudniony, gdyż zlokalizowane są na stromych stokach zboczy porośniętych lasem. Odnalezienie tych obiektów w terenie nierzadko nastręcza sporo kłopotów więc bardzo przydatna jest przy tym pomoc odbiornika GPS. To wyjaśnia poniekąd, dlaczego tak późno groty na Roztoczu Południowym zostały odkryte.

W powstaniu jaskiń omawianego obszaru główną rolę odegrały: rodzaj skały oraz położenie. Wszystkie formy wytworzyły się na styku formacji skalnych wieku mioceńskiego (miocen – najstarsza epoka neogenu – młodszego okresu ery kenozoicznej) o różnej odporności, na stromych stokach zboczy. Skały bardziej miękkie, łatwiej podlegające niszczeniu w wyniku różnych procesów niszczących (wietrzenie mechaniczne, rozpuszczanie) uległy dezintegracji, a luźny powstały z nich osad (najczęściej w postaci piasku) został grawitacyjnie odprowadzony w dół stoku, odsłaniając pustkę skalną otoczoną bardziej odpornymi skałami. W kilku przypadkach udział w usuwaniu zwietrzeliny miały zwierzęta kopiące nory (lisy, borsuki) oraz człowiek. Przebieg dłuższych osi symetrii części form nawiązuje do kierunku spękań występujących w masach skalnych, w jakich są one utworzone. Dwie jaskinie urozmaicone są mikroformami krasowymi powstałymi w efekcie procesu rozpuszczania skały przez wodę. Spotykamy je w piaskowcach wapnistych, czyli piaskach scementowanych spoiwem zawierającym węglan wapnia – związek chemiczny ulegający rozpuszczaniu w wodzie. Nie stwierdzono reliefu krasowego przy jaskiniach wytworzonych w wapieniach, co może się wydawać zaskakujące, gdyż z tymi formacjami najczęściej kojarzą się zjawiska krasowe. Wyjaśnieniem tej sytuacji jest mała odporność wapieni, w których odkryto schroniska, sprawiająca, że inne niszczące procesy rzeźbotwórcze jak wietrzenie i erozja mechaniczna odciskają większe piętno na wyglądzie skały niż korozja krasowa. Twardsze skały bardziej podatne na rozpuszczanie niż wietrzenie i erozję mechaniczną, do jakich zaliczają się wspomniane piaskowce wapniste, stanowią lepszy „materiał rzeźbiarski” dla zjawisk krasowych. Największe i zarazem najciekawszejaskinie w polskiej części Roztocza Południowego zostały w 2010 r. wpisane w rejestr geostanowisk, czyli obiektów, grup obiektów, obszarów geologicznych lub geomorfologicznych, reprezentatywnych dla danego regionu, odznaczających się przede wszystkim wybitnymi walorami naukowymi, ale również kulturalno-historycznymi, estetycznymi i społeczno-ekonomicznymi. W ten sposób wyróżnione zostały: Jaskinia Diabelska (zwana również Jaskinią Prałasanta od pseudonimu jednego z jej odkrywców), Jaskinia Niedźwiedzia, Jaskinia Chmielna, Jaskinia Przyjaciół, Jaskinia Kolegów oraz wyróżniająca się od pozostałych swoją genezą Grota w Studni.

Jaskinia Niedźwiedzia zlokalizowana jest przy drodze Werchrata-Nowe Brusno po jej południowej stronie w odległości 3 km na zachód od skrzyżowania drogi w Werchracie, w niskim progu skalnym, na skłonie dawnego wyrobiska. Rozwinęła się w poziomo leżącej ławicy piaskowców wapnistych o miąższości ok. 1,5 m i zmniejszającej się w kierunku spągu (dolnej części, przeciwieństwo stropu) zawartości spoiwa, pociętej spękaniami ciosowymi (naturalny, regularny system spękań występujący w skałach) o kierunkach N-S, NNE-SSW i ENE-WSW. Tworzy ją ciasny korytarz z kilkoma krótkimi i wąskimi odnogami. Przekroje korytarzy mają kształt klinów z wierzchołkiem skierowanym ku górze; powierzchnia ścian jest bardzo nierówna. Obryw jednego z bloków w części północno-zachodniej spowodował otwarcie się w jednej z odnóg drugiego (nowego) otworu schroniska (zmiany kształtu schroniska nie zostały uwzględnione na jego planie). Dno formy wyścielone jest piaskiem z elementami gruzu skalnego. Łączna długość korytarzy jaskini wynosi 5 m. Główny korytarz utworzył się na kontakcie spękań o różnych kierunkach, do których nawiązuje jego przebieg oraz kierunki krótkich korytarzy bocznych.

Prog skalny z otworem Jaskini Niedzwiedziej, fot. Z. Cierech 2010.JPG
Prog skalny z otworem Jaskini Niedźwiedziej 2000 r. (fot. Zbigniew Cierech)

Powstanie jaskini związane było z wietrzeniowym zniszczeniem piaskowca w dolnej części ławicy wykazującej mniejszą zawartości spoiwa, zwłaszcza wzdłuż przecinających ją spękań oraz grawitacyjnym odprowadzaniem materiału, powstałego po rozpadzie skały, z wnętrza pustki. Interesującym zjawiskiem na ścianach skałki i schroniska są pionowe rynny przypominające tzw. świece krasowe (bardzo wydłużone i wąskie pionowe formy osiągające wysokość do 1 m), które powstały przed odsłonięciem skałki. Kilkanaście metrów na południe od progu występuje niewielka baszta skalna (wysokości do 2 m) zwana Zajęczą Skałką, która nosi również wyraźne ślady selektywnego wietrzenia piaskowca o zróżnicowanej zwięzłości.

Niedzwiedzia - schemat, J.Urban 2010 wg T. Mleczek 2000.jpg
Niedzwiedzia – schemat, J.Urban 2010 wg T. Mleczek 2000

Jaskinia Chmielna położona jest 400 m na NW od skrzyżowania dróg Werchrata-Nowe Brusno oraz drogi Niwki Horynieckie-Chmiele, na północno-wschodnim zboczu doliny schodzącej z okolic dawnej wsi Chmiele w kierunku Brusna, w głowie krótkiego rozcięcia wąwozowego. Wytworzona została w subhoryzontalnie (prawie poziomo) ułożonych ławicach wapienia organodetrytycznego (tworzonego przez wapienne szczątki organizmów) o miąższości od 10 do 40 cm (grubszych i silniej scementowanych w górnej części profilu), pociętych spękaniami ciosowymi o kierunku N-S. Posiada postać niskiego schroniska, wydłużonego w kierunku W-E, otwartego od południa; wewnątrz widoczne są dwa ciasne i krótkie korytarze.

Chmielna, na dnie glazy oderwane od stropu 2010 - fot. J. Urban.jpg
Jaskinia Chmielna, na dnie głazy oderwane od stropu 2010 r. (fot. J. Urban)

Dno jaskini pokryte jest drobnym gruzem zawierającym całe plechy litotamniowe (kalafiorowate twory pochodzenia glonowego) oraz głazy wapienne. Łączna długość korytarzy jaskini wynosi 14,5 m. Schronisko powstało pod okapem zbudowanym z grubszej i silniej scementowanej ławicy, w obrębie cienkich i słabo zwięzłych pakietów wapiennych, na skutek wietrzenia i grawitacyjnego odprowadzania zwietrzeliny wzdłuż stromego stoku. Głębsze części formy zostały poszerzone przez zwierzęta, co doprowadziło do powstania obu ciasnych korytarzy.

Chmielna - schemat, J. Urban wg. T. Mleczek 2010.jpg
Jaskinia Chmielna – schemat, J. Urban wg. T. Mleczek 2010

Jaskinia Diabelska (Prałasanta) zlokalizowana jest na załomie południowo-wschodniej części stromego stoku grupy wniesień Monastyru w niskiej i rozległej ambonie skalnej (forma rzeźby w postaci skałki z trzech stron ograniczona pionowymi ścianami), w odległości 2,5 km na południowy-wschód od Woli Wielkiej i 0,5 km na E od szosy Wola Wielka-Werchrata. Powstała w subhoryzontalnie ułożonych ławicach piaskowca wapnistego o zróżnicowanej zawartości spoiwa i miąższości od 20 do 60 cm, pociętych nieregularnymi spękaniami o kierunkach N-S, NE-SW, NW-SE. Jaskinię tworzy komora o wysokości do 1,5 m z dwoma niskimi korytarzami. Posiada dwa wejścia: główne o ekspozycji SE – do komory i o ekspozycji SW – do większego korytarza. Na ścianach formy znajdują się wgłębienia wzdłuż powierzchni uławiceń i spękań ciosowych. Unikalną cechą mikrorzeźby jaskini są tubularne poziome kanały o średnicy do kilkunastu centymetrów i długości dochodzącej do ponad 1 m, występujące w stropie i ścianach. Na stropie Jaskini Diabelskiej, w odległości około 0,5 m od wejścia, występuje zespół ospy krasowej – niewielkich owalnych wgłębień powstałych na skutek korozji krasowej. Dno tworzy piasek z fragmentami gruzu, przykryty liśćmi.

Glowne wejscie do Jaskini Diabelskiej. fot. Z. Cierech 2008.JPG
Główne wejście do Jaskini Diabelskiej 2008 r. (fot. Zbigniew Cierech)

Długość wszystkich korytarzy wynosi 21 m. Jaskinia utworzyła się na kontakcie litologicznym zróżnicowanych pod względem cementacji warstw piaskowca wapnistego, na skutek selektywnego wietrzenia i korozji krasowej, o której świadczy charakterystyczny mikrorelief jej ścian i stropu. Pierwotny materiał pozbawiony węglanowego spoiwa utworzył luźny piasek wypełniający częściowo wnętrze formy. Dno jaskini zostało pogłębione w wyniku działalności zwierząt oraz człowieka. Ściany ambony skalnej na zewnątrz jaskini urozmaicone są żłobkami krasowymi (pionowymi podłużnymi wgłębieniami w postaci rynien tworzącymi się w wyniku korozyjnego poszerzania szczelin ciosowych) oraz fugami krasowymi (poziome podłużne wgłębienie tworzone na powierzchni nieciągłości pomiędzy ławicami skalnymi na skutek krasowienia). Obiekt został odkryty w 2002 r. przez ówczesnych członków GTR, którzy następnie założyli GERP, zaś zinwentaryzowany i splanowany przez członków Stowarzyszenia „Speleoklub Beskidzki” w czerwcu 2006 r. Jaskinia Diabelska jest najbardziej atrakcyjną formą tego typu na całym obszarze Roztocza w granicach Polski. Wyróżnia się największymi rozmiarami i bogactwem mikroform krasowych.

Diabelska, T. Mleczek 2009 modyfikacja J. Urban 2010.jpg
Jaskinia Diabelska, T. Mleczek 2009 modyfikacja J. Urban 2010

Jaskinia Przyjaciół położona jest na północnym zboczu wąwozu, 80 m na południe od drogi Werchrata-Nowe Brusno, około 150 m na SSE od strażniczej wieży obserwacyjnej na szczycie wzniesienia. Schronisko skalne stanowi wydłużoną niszę pod okapem zbudowanym z bardziej zwięzłej i odpornej na zniszczenie ławicy skalnej w obrębie stromego zbocza wąwozu. W części zachodniej niszy, wzdłuż spękania, utworzył się krótki i ciasny korytarzyk biegnący stromo pod górę. Nisza ma dno nachylone w kierunku spadku zbocza i pokryte gruzem oraz liśćmi. Łączna długość jaskini wynosi 6,5 m. Obiekt powstał w poziomo zalegających piaskowcach wapnistych, wykazujących różną zwięzłość, co też było przyczyną powstania schroniska skalnego, które utworzyło się w rezultacie wietrzenia mniej odpornego poziomu (ławicy) i grawitacyjnego transportu w dół stoku powstałego w wyniku tych procesów materiału okruchowego. Schronisko jest praktycznie widne i jego warunki środowiskowe są takie same jak zewnętrzne (z wyjątkiem bezpośredniego opadu deszczowego). Jaskinia Przyjaciół została odkryta przez członków Grupy Turystycznej Roztocze w październiku 2006 r.

jaskiniaprzyjaciol2ckorytarzykrozwinietywzdluzwiazkiszczelin2cfot.j.urban2010
Jaskinia Przyjaciół, korytarzyk rozwinięty wzdłuż wiązki szczelin 2010 r. (fot. J. Urban)
Jaskinia Przyjaciol - schemat J. Urban 2010 wg. T. Mleczek 2009.jpg
Jaskinia Przyjaciol – schemat J. Urban 2010 wg. T. Mleczek 2009

Jaskinia Kolegów w Polance Horynieckiej położona jest na północnym zboczu wąwozu, 80 m na południe od drogi Werchrata-Nowe Brusno, około 150 m na SSW od pożarniczej wieży obserwacyjnej na szczycie wzniesienia. Otwór Jaskini Kolegów znajduje się u podnóża ścianki skalnej o wysokości 1,5-2 m, usytuowanej w środkowym odcinku bardzo stromego zbocza wąwozu. Jaskinia stanowi niski (do 0,5 m wysokości), poziomy kanał o soczewkowatym przekroju poprzecznym, który w odległości około 2,5 m od otworu rozdziela się na dwa kanały zacieśniające się (niedostępne) po dalszych 2-3 m. Jaskinia ma dno piaszczyste, przy otworze pokryte liśćmi. W obrębie tej samej ścianki skalnej, nieco powyżej (0,3-0,4 m) otworu Jaskini Kolegów, znajduje się soczewkowata nisza o głębokości (długości) 1,5 m nazwana Schroniskiem Koleżanek. W odległości 1,0 m od otworu Jaskini Kolegów w stropie kanału znajduje się niedostępny dla człowieka kominek łączący ze wspomnianą niszą. Łączna długość korytarzy wynosi 10 m. Piaskowce tworzące ściankę skalną posiadają stosunkowo słabą zwięzłość, która maleje ku dołowi. Powyżej pokładu piaskowców o miąższości około 3 m występują bardziej zwięzłe, piaszczyste wapienie organogeniczne (pochodzących ze szczątków organicznych). Jaskinia utworzyła się prawdopodobnie w rezultacie grawitacyjnego spełzywania pakietu słabiej zwięzłych piasków występujących pod sztywnym pakietem piaszczystych wapieni organogenicznych. Powstała w ten sposób horyzontalna szczelina, została najpewniej rozszerzona przez działalność zwierząt kopiących nory. Schronisko Koleżanek jest niszą wietrzeniową utworzoną wzdłuż niewyraźnej powierzchni oddzielności ławicowej. Jaskinia Kolegów i Schronisko Koleżanek zostały odkryte przez J.Urbana i Z. Cierecha (25.07.2010 r.), zaś skartowane przez T. Mleczka (14.10.2010 r.). Nazwy obu obiektów nawiązują do pobliskiej Jaskini Przyjaciół.

rozgalezieniekanalowwewnetrzujaskinikolegowzzoogenicznympowiekszeniemtunelu2cfot.t.mleczek2010
Rozgałęzienie kanałów we wnętrzu Jaskini Kolegów z zoogenicznym powiększeniem tunelu 2010 r.  (fot. T. Mleczek)
Schemat Jaskini Kolegow, J. Urban 2010.jpg
Schemat Jaskini Kolegów, J. Urban 2010

Grota w Studni położona jest na szczycie wzgórza Monastyr, około 3 km na północ od Werchraty, w obrębie ruin prawosławnego klasztoru, w dawnej studni klasztornej (o średnicy ok. 3,5 m), na poziomie jej obecnego (zawalonego) dna, około 4 m poniżej powierzchni terenu. Obiekt położony przy szlaku turystycznym w obrębie zabytkowych ruin klasztoru, jednak trudno dostępny ze względu na położenie w studni oraz niewielkie rozmiary. Grota w Studni jest schroniskiem skalnym, którego otwory znajdują się w ścianie wykonanej przez człowieka studni, przy jej współczesnym dnie. Tworzy ją niski (około 0,5 m) korytarz rozwinięty wokół ścian studni oraz dwie szczeliny odchodzące od niego w kierunkach SW i NW (rozwinięte wzdłuż spękania ciosowego), które szybko się zaciskają (przestają być dostępne). Schronisko występuje w obrębie uławiconych wapieni (ze szczątkami fauny mięczaków). Jego dno pokryte jest glebą z gruzem wapiennym oraz liśćmi. Łączna długość korytarzy nie wliczając studni wynosi 12 m. Schronisko powstało najprawdopodobniej w wyniku grawitacyjnego zawalania się ścian studni. Jego pustki tworzyły się w rezultacie odpadania fragmentów ławic wapieni, zwłaszcza w otoczeniu pionowego spękania ciosowego przecinającego studnię. Obiekt reprezentuje typ tzw. jaskini konsekwencyjnej, co znaczy, iż jest pustką podziemną o naturalnej rzeźbie, powstałą w wyniku działań człowieka.

Fragment Groty w Studni, fot. J.Urban 2010.jpg
Fragment Groty w Studni 2010 r. (fot. J.Urban)
Grota w Studni, J.Urban wg. T. Mleczek 2010.jpg
Grota w Studni, J.Urban wg. T. Mleczek 2010

Wszystkie opisane formy jaskiniowe (nie uwzględniając Groty w Studni, która ze względu na swoją specyficzną i wyjątkową genezę i nie kwalifikuje się do poniższych rozważań) utworzyły się na kontakcie litologicznym skał o różnej odporności, wynikającej ze zróżnicowanej zawartością spoiwa węglanowego. Mniej ważna wydaje się być rola spękań tektonicznych. Rozwój form miał charakter poligenetyczny (brało w nim udział wiele procesów i wpływ miało wiele uwarunkowań). Uczestniczyły w nim zarówno procesy wietrzenia oraz korozji krasowej, której efekty najlepiej widoczne są na ścianach i stropie Jaskini Diabelskiej. Lokalizacja obiektów w obrębie stoków sprzyjała odprowadzaniu z ich wnętrza zwietrzeliny poprzez uaktywnienie ruchów masowych (przemieszczanie się mas skalnych pod wpływem siły ciężkości). Głównymi procesami odpowiedzialnymi za tworzenie jaskiń na Roztoczu Południowym było wietrzenie mechaniczne oraz ruchy masowe, natomiast krasowienie odgrywało rolę drugorzędną.

Jaskinie niewątpliwie wzbogacają i tak wyjątkową przyrodę Roztocza Południowego. Stanowią nie tylko atrakcję turystyczną, ale również posiadają cenne walory naukowe, co potwierdza wpisanie ich do rejestru geostanowisk. Niedostępność tego regionu, stosunkowo mały ruch turystyczny i fakt, że odkryte zostały stosunkowo niedawno, pozwala stwierdzić z prawdopodobieństwem bliskim 100%, że muszą istnieć na tym obszarze jeszcze nieodnalezione, czekające na swoich odkrywców, obiekty podziemne, obecnie ukrywające swoje uroki i tajemnice przed wścibskim okiem człowieka.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy Gazety Horynieckiej (SPZH) oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.