Jarosław Szczuryk vel Szczerba

Historia linii kolejowej Rejowiec – Hrebenne (część 2)

Gazeta Horyniecka nr 51 / opublikowane za zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Lata 1918-1939

W wyniku klęski Państw Centralnych na froncie zachodnim administracja okupacyjna została stopniowa przejęta przez odradzające się Państwo Polskie. Dotyczyło to również administracji kolejowej. Odcinek Chełm – Rejowiec – Bełżec (włącznie) należący do cesarskich i królewskich Kolei Wojskowych Północnych (kukHB Nord) został przejęty dnia 9 listopada 1918 r. przez tworzącą się Dyrekcję Kolei Państwowych w Radomiu, a odcinek Bełżec (wyłącznie) – Lwów przez również tworzącą się Dyrekcję Kolei Państwowych we Lwowie. Formalnie odcinek Bełżec – Rejowiec (122 km linii kolejowej oraz 333 ha gruntu) oraz łącznica (0,8 ha) omijająca stację Rejowiec zostały przejęte przez Państwo Polskie dekretem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z dnia 7 lutego 1919 r. Prawdopodobnie do 1920 r. zlikwidowano pozostałe zbędne punkty handlowe i posterunki ruchu, to jest: Żulin, Krupiec, Wólka Orłowska, Tarzymiechy, Zawadów, Złojec, Wywłoczysko oraz Nowiny. Prawdopodobnie w tym czasie zlikwidowano parowozownię w Zawadzie. W 1923 r. uruchomiono przystanek osobowy Zwierzyniec Ord (prawdopodobnie Ordynacja). by w tym samym roku go zamknąć. W 1924 r. uruchomiono przystanek osobowy Zwierzyniec Wieś. W 1925 r. uruchomiono nazwę przystanku Zawadów zmieniono na Zawadów koło Lwowa, w odróżnieniu od Zawadowa koło Stryja na linii Stryj – Drohobycz. W 1926 zmieniono nazwę stacji Szczebrzeszyn na Klemensów i nazwę stacji Topolcza na Szczebrzeszyn. W 1927 r. uruchomiono przystanek osobowy Hołosko koło Lwowa. Początkowo służył tylko do wysiadania podróżnych. Od 1928 r. można było również z tego przystanku wsiadać. Również w 1927 przesunięto granicę między dyrekcjami w Radomiu i Lwowie. Stacją graniczną byłą stacja w Hrebennem należąca do dyrekcji we Lwowie. Prawdopodobnie pod koniec lat 20–tych zlikwidowano parowozownię w Bełżcu.

Prawdopodobnie również w tym okresie zostały utworzone trzy bocznice szlakowe należące do cukrowni w Rejowcu. Były to: Góry Kransystawskie – km 18,166 , Tuligłowy – km 21,530, Wólka Orłowska – km 24,140.

Powyższe bocznice były wykorzystywane głównie do wywozu buraków cukrowych z okolicznych plantacji. W tym celu wybudowano trzy koleje wąskotorowe odpowiednio: Góry Kransystawskie – Siennica Królewska Mała o długości około 10 km, Tuligłowy – Surhów o długości około 8km, Wólka Orłowska – Majdan Krynicki o długości około 6,5 km.

W 1932 r. zmieniono nazwę stacji Długikąt na znaną do dziś czyli Długi Kąt. Dwa lata później zmieniono również nazwę stacji Górecko – Senderki na Krasnobród. Jednocześnie od początku lat 20–tych starano się zamieniać tymczasowe konstrukcje mostowe konstrukcjami stałymi. W 1934 r. na linii występowały następujące mosty pochodzące z czasów austriackich: 13 km – parów – 173 m. długości, 15 km – rzeka Siennica – 30 m. długości, 26 km – rzeka Wolica – 322 m. długości, 75 km – rzeka Wieprz – 100 m. długości, 108 km – rzeka Olszanka – 28 m. długości.

Należy przypuszczać, że do 1939 r. powyższe mosty zostały zastąpione konstrukcjami stałymi.

Odcinek Rejowiec – Bełżec pod względem formalno–prawnym nie budził żadnych wątpliwości. Pod koniec lat 20–tych Państwo Polskie spłaciło wszelkie zobowiązania wobec właścicieli wywłaszczonych pod kolej gruntów. Natomiast odcinek wybudowany w 1887 r. czyli Lwów – Bełżec mimo że został formalnie przejęty na podstawie traktatu w Saint Germain przez Państwo Polskie nie był w całości własnością Państwa Polskiego. Co więcej Państwo Polskie będące formalnie następcą prawnym Cesarstwa Austrii było właścicielem mniejszościowym i było zobowiązane corocznie wypłacać gwarancje finansowe dotyczące budowy kolei Lwów – Bełżec, zaciągnięte jeszcze przez rząd cesarski w Wiedniu. Jak wspomniano wyżej głównym udziałowcem Kolei Lwów – Belżec było Towarzystwo Kolei Lwów – Czerniowce – Jassy (L.C.J.E.), do którego należało 77,3% udziałów w tejże spółce. Pozostałe 22,7% było własnością rządu cesarskiego a później Państwa Polskiego. Głównym udziałowcem L.C.J.E. były angielskie banki i towarzystwa ubezpieczeniowe. Kolej Lwów – Bełżec postanowiono znacjonalizować niejako na około poprzez znacjonalizowanie L.C.J.E. a przy okazji formalnie nastąpiłoby przejęcie linii Lwów – Stanisławów – Kołomyja – granica państwa pod Śniatyniem – Załuczem należącej do L.C.J.E. 28 czerwca 1928 r. rząd polski zawarł umowę z L.C.J.E. o spłacie zobowiązań wobec spółki przez rząd polski (w 1894 r. rząd austriacki zawarł umowę z L.C.J.E w sprawie odkupienia akcji L.C.J.E. poprzez zaciągnięcie 4% pożyczki na sumę 20. milinów koron i spłatę tejże pożyczki w ciągu 62 lat). Wszelkie zobowiązania wobec L.C.J.E. zostały zamienione na rządowe 7% obligacje. W toku dalszych negocjacji, które trwały do 1932 r. obligacje rządowe w kwocie 8.858.082 zł zostaną umorzone w 52 ratach przez 26 lat (łącznie planowano spłacić 19.353.995,50 zł, w tym 10.495.913,50 zł odsetek.). Ostatnią ratę planowano spłacić 1 września 1956 r.

Na początku lat 20-tych XX w. ruch pasażerski obejmował 4 pociągi dalekobieżne Warszawa – Lwów i z powrotem, 6 pociągów miejscowych oraz 10 pociągów podmiejskich kursujących na odcinku z Lwowa do znanego letniska Brzuchowice. W kolejnych latach ilość pociągów pasażerskich systematycznie wzrastała i na początku lat 30-tych było to 6 pociągów dalekobieżnych Warszawa – Lwów i z powrotem, 12 pociągów miejscowych, w tym 2 (Lwów – Zaszków i z powrotem) obsługiwane wagonami motorowymi oraz 16 pociągów (poza sezonem letnim 10 pociągów) podmiejskich z Lwowa do Brzuchowic. W latach 1933 – 1935 część ruchu do letniska w Brzuchowicach była realizowana wagonami motorowymi. Od 1938 r. liczba pociągów letniskowych do Brzuchowic wzrosła do 26 (poza sezonem 12 pociągów), a w 1939 r. do 28 pociągów na dobę.

Mimo, że linia Lwów – Bełżec – Rejowiec stanowiła najkrótsze połączenie Warszawy ze Lwowem (ponad 70 km mniej niż przez Przemyśl i Rozwadów) to pociągi pośpieszne łączące te dwa miasta kursowały wyłącznie przez Przemyśl i Rozwadów.

Czas jazdy w 1922 r. na linii Lwów – Rejowiec wynosił około 10 godzin, co dawało prędkość handlową niewiele ponad 20 km/h. Pod koniec lat 20–tych prędkość handlowa wzrosła do ponad 25 km/h a czas jazdy skrócił się do około 8 godzin. W połowie lat 30–tych czas przejazdu spadł do około 6 godzin a prędkość handlowa wzrosła do ponad 35 km/h i zasadniczo nie zmienił się to do 1939 r.

Na temat ruchu towarowego w międzywojnie nie zachowało się dużo archiwaliów. Na podstawie służbowego rozkładu jazdy z lata 1934 r. można wnioskować, że ruch towarowy na linii był duży. Ów rozkład wymienia 28 pociągów towarowych (w tym jeden parowóz luzem) kursujących w ciągu doby na linii Rejowiec – Rawa Ruska: 1 para pociągów towarowych pośpiesznych z Warszawy Pragi do Lwowa i z powrotem, 1 para pociągów towarowych dalekobieżnych z Warszawy Pragi do Lwowa i z powrotem, 3 pociągi zbiorowe w tym dwa na całej trasie, 19 pociągów towarowych w tym 11 kursujących z Zamościa przez Zawadę do Rejowca, 1 lokomotywa luzem z Rejowca do Rawy Ruskiej. Cały ruch osobowy był realizowany parowozami Tw12 z wyjątkiem 1 pociągu zbiorowego który prowadziła lokomotywa Pd5.

Razem z pociągami pasażerskimi na linii Lwów – Bełżec było to 58 pociągów na dobę. Taka ilość pociągów spowodowała, że nie było zbędnych posterunków ruchu, które na innych liniach o mniejszej liczbie pociągów formalnie zaczęto likwidować w 1937 r.

Największą stacją na linii była stacja węzłowa Lwów. Była to jedna z największych stacji kolejowych w Polsce. Na początku lat 30-tych pracowało na niej ponad 2000 osób, nie licząc obsady parowozowni, wagonowni oraz mniejszych jednostek organizacyjnych. Drugą co do wielkości stacją była stacja węzłowa Rawa Ruska gdzie znalazło zatrudnienie ponad 100 ludzi. Mniejszą obsadę miały stacje węzłowe w Rejowcu (49 osób) oraz w Zawadzie (32 osoby). Pozostałe większe stacje zatrudniały do 15 pracowników (Bełżec, Brzuchowice, Zwierzyniec i Żółkiew), mniejsze zaś od 4 do 7 pracowników. Na uwagę zasługuje fakt dwóch obsadzonych przystanków osobowych to jest Zwierzyńca Wsi i Hrebennego.

schemat.jpg
Schemat linii kolejowej Rejowiec – Hrebenne – Lwów (oprac. Jarosław Szczuryk vel Szczerba)

Lata 1939-1944

Po napaści Niemiec na Polskę 1 września 1939 r. w ciągu paru dni uruchomiono łącznicę omijającą stację w Rejowcu. Na początku wojny linia była intensywnie wykorzystywana przez mobilizujące się armię polską. Od połowy września ruch na linii zamarł całkowicie ze względu na toczące się walki polsko – niemieckie. Według pierwotnych ustaleń paktu Ribbentrop – Mołotow cała linia miała przypaść Związkowi Radzieckiemu. Traktat o granicach i przyjaźni między Niemcami i ZSRR z 28 września 1939 r. spowodował, że wschodnia część ówczesnego Województwa Lubelskiego znalazła się w tworzącym się Generalnym Gubernatorstwie. Linia Lwów – Bełżec – Rejowiec została podzielona na dwie części. Północna część do stacji Bełżec włącznie weszła w skład Dyrekcji Kolei w Łodzi (Eisenbahndirektion Lodz) Spółki Kolei Rzeszy (Deutsche Reichsbahn–Gesellschaft (DRG). 26 października 1939 r. wszystkie koleje znajdujące się na terenie Generalnego Gubernatorstwa weszły w skład Generalnej Dyrekcji Kolei Wschodnich (Generaldirektion der Ostbahn (Gedob)). Południowa część weszła w skład zarządu Lwowskich Kolei Żelaznych (Львовская железная дорога). Granicę między zarządami ustalono na km 122,750 (licząc od st. Rejowiec). Ponieważ zniszczenia były niewielkie (po zniszczonymi mostami) regularny ruch pasażerski i towarowy uruchomiono już w listopadzie 1939 r. 28 grudnia 1939 r. otwarto w Bełżcu kolejowe przejście graniczne między Niemcami a ZSRR. Nie można wykluczyć, że ograniczona wymiana towarowa miała miejsce w Rawie Ruskiej (do 1941 r. na rosyjskim odcinku linii Lwów – Bełżec – Rejowiec nie odbywał się ruch pasażerski).

Linia Rejowiec – Bełżec znalazła się w orbicie niemieckich planistów przygotowując plany agresji na Związek Radziecki. Efektem było znaczące zwiększenie przepustowości linii poprzez wybudowanie szeregu nowych posterunków ruchu. Powstały następujące mijanki: 4,903 km – Zulin, 13,138 km – Krupiec, 26,750 km – Wolka Orlowska (przy okazji zlikwidowano istniejącą ładownię), 35,510 km – Tarzymiechy, 47,370 km – Zlojec, 99,300 km – Nowiny. Wszystkie te mijanki znajdowały w miejscach posterunków zbudowanych przez Austriaków i powstały do maja 1941 r. Ponadto Niemcy uruchomili na stałe łącznicę omijającą stację Rejowiec budując dwa posterunki: 1,835 km – Rejowiec Sűd, 121,487 km – Rejowiec West (na linii Lublin – Chełm) oraz łącznicę omijającą stację Zawada i pozwalającą wjechać do Zamościa bez zmiany czoła w Zawadzie. Łącznica ta znajdowała się między posterunkami: 52,190 km – Zawada Nord, 2,105 km – Ploskie (na linii Zawada – Włodzimierz Wołyński).

Prawdopodobnie w tym samym czasie zmieniono nazwę przystanku Zwierzyniec Wieś na Zwierzyniec Dorf oraz zlikwidowano bocznice szlakowe Góry Krasnystawskie i Tuligłowy i Wólka Orłowska.

W pierwszych dniach po ataku Niemców na ZSRR na stację w Bełżcu dotarło niemieckie działo kolejowe kalibru 280 mm „Leopold”. Jak się wydaje celem ostrzału „Leopolda” były wycofujące się wojska radzieckie na południe od Rawy Ruskiej. Po zajęciu w czerwcu i lipcu 1941 r. terenów Galicji całą linię Lwów – Bełżce – Rejowiec włączono do Generalnej Dyrekcji Kolei Wschodnich (Gedob). Ruch pasażerski uruchomiono prawdopodobnie już w sierpniu 1941 r. na wszystkich stacjach i przystankach czynnych w 1939 r. z wyjątkiem Hrebennego, który został uruchomiony od letniego rozkładu w 1942 r.

Najtragiczniejszym epizodem podczas II wojny światowej było utworzenie obozu zagłady w Bełżcu (SS-Sonderkommando Belzec). W okresie od 17 marca do 11 grudnia 1942 r. to jest przez 269 do Bełżca skierowano 179 transportów kolejowych (głównie Żydów z Galicji, Małopolski i Lubelszczyzny) w których znalazło się od 440 823 do 453 021 osób. Wszyscy oni znaleźli śmierć w komorach gazowych obozu w Bełżcu.

Wielkość ruchu pasażerskiego w latach 1940–1944 zebrano w tabeli poniżej.

er.jpg

O ruchu towarowym w latach 1939 – 1944 nie zachowały się żadne materiały archiwalne. Można jednak przypuszczać, że od momentu niemieckiej agresji na ZSRR (22 czerwca 1941 r.) był on bardzo duży, powodowany przede wszystkim transportami wojskowymi na i z frontu. Sądząc po kurczącej się w kolejnych rozkładach ilości pociągów pasażerskich oraz dużą ilością posterunków ruchu, ruch ten zwiększał się aż do końca niemieckiej okupacji.

Wycofujący się z Zamojszczyzny i Roztocza w lipcu 1944 r. Niemcy zniszczyli mosty oraz urządzenia stacyjne na stacjach i mijankach. Cała linia Rejowiec – Bełżec – Lwów znalazła się pod zarządem wojskowym Armii Czerwonej.

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy Gazety Horynieckiej (SPZH) oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.