Paweł Sokalski

Ślady grodziska pod Werchratą

Gazeta Horyniecka nr 52 / opublikowane za zgodą autora i wydawcy. Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu bez zezwolenia jest zabronione.

Jedne z pierwszych współczesnych badań powierzchniowych na terenie gminy Horyniec Zdrój, Roztoczu Południowym i Środkowym przeprowadził Zakład Archeologii Polski PAN w Krakowie w latach 1956 – 1957. Badania prowadzono głównie pod kontem pozyskania nowych stanowisk archeologicznych oraz poznanie charakteru osadnictwa starożytnego na tych terenach [1].

Podczas tych badań odkryto i częściowo przebadano w 1957 roku kurhany kultury ceramiki sznurowej w Łukawicy i w Brzezinach, w powiecie lubaczowskim. Podczas drugiego etapu badań na odcinku pomiędzy Horyńcem, a Hrebennym potwierdzono 7 stanowisk archeologicznych, w tym 4 w obrębie Hrebennego i po jednym w okolicach Horyńca, Wólki Horynieckiej oraz w Dolinie Dunajeckiej (jeden z nieistniejących przysiółków Dziewięcierza). Informacje o innych potencjalnych takich miejscach w najbliższej okolicy Werchraty nie pojawiły się.

Od tego czasu wiele się zmieniło, dostęp do informacji, jak i nowe sposoby badań, narzędzia, znacznie ułatwiają wytypowanie miejsc, gdzie można spodziewać się ewentualnych archeologicznych śladów. Dzisiaj znanych stanowisk archeologicznych w powiecie lubaczowskim jest znacznie więcej, jednak niewiele można znaleźć informacji na ich temat – w terenie. W opracowaniach gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Horyniec-Zdrój [2] wyszczególnione są powszechnie znane zabytki gminy.  Nie wspomina się w nich o występowaniu na tym terenie grodzisk, fortalicji, czy też kurhanów, a chyba pod Werchratą właśnie mamy do czynienia z takim obiektem, którym powinni zająć się jak najszybciej profesjonalni archeolodzy. Nie jest to najczęściej występujący w takich sytuacjach kurhan, a najprawdopodobniej pozostałości grodziska.

Podczas jednej ze wspólnych wycieczek po Roztoczu Południowym, kolega Krzysztof Wojtyna, zaproponował przy okazji odwiedzenie miejsca, którego nie znałem. Sam już wcześniej zainteresował się nim i szukał informacji na jego temat. Po oględzinach w terenie znalezisko jednoznacznie skojarzyło się nam z pozostałościami po grodzisku. Z jakiej mogłoby pochodzić epoki, to trudno powiedzieć bez specjalistycznych badań i wiedzy na temat archeologii.

4 Zachodni stok grodziska.jpg
Zachodni stok grodziska (fot. Paweł Sokalski)

Wspomniane miejsce znajduje się około dwóch kilometrów na zachód od Werchraty, w kierunku dawnego przysiółka Lasowe, pomiędzy dwiema dolinkami na szczycie małego, lecz stromego wzniesienia. W jednym z wspomnianych jarów płynie mała rzeczka, tworząc, z łączącymi się nieopodal kolejnymi dopływami, rzekę Ratę. Grodzisko od strumyka dzieli około 180 metrów, a do tworzącej się rzeczki Raty jest stąd tylko 350 metrów. Dostępność wody na pewno była istotnym elementem, umożliwiającym osiedlenie się w tym miejscu, a położenie na pagórku zabezpieczało teren zarówno przed ewentualną powodzią, czy też zwiększało walory obronne grodziska. Od strony rzeki i istniejącej dziś drogi leśnej, miejsce to jest najmniej dostępne.

1 Zachodni stok grodziska z zarysem okalajacego grodzisko rowu.jpg
Zachodni stok grodziska z zarysem okalajacego grodzisko rowu (fot. Paweł Sokalski)

Opierając się na poziomicach map rastrowych Geoportalu [3] określić możemy przybliżoną wysokość położenia grodziska na 330 m n.p.m. a rzeczki na 290 m n.p.m. Przewyższenie terenu pomiędzy tymi dwoma punktami wynosi 40 metrów na odcinku niecałego pół kilometra. Jednak bezpośrednio przy grodzisku od strony rzeki przewyższenie to wynosi 20 metrów na odcinku 150 metrów. Zdecydowanie łagodniejsze podejście jest od strony południowo – wschodniej. Jest to dzisiaj teren leśny położony pomiędzy dwoma obszarami pól uprawnych. Na XVIII-wiecznej mapie von Miega [4] właśnie w tym miejscu, gdzie znajduje się najłagodniejszy dostęp do grodziska, znajdowała się kiedyś droga prowadząca z Werchraty do Brusna. Na żadnej z dostępnych w Internecie map nie udało się odnaleźć jakichkolwiek śladów zabudowań, czy też fortyfikacji w tym miejscu.

Szkic terenu wykonany przez Mariusza Potockiego.jpg
Szkic terenu wykonany przez Mariusza Potockiego

Samo grodzisko to płaska owalna przestrzeń, zarośnięta wątłymi drzewkami i zaroślami. Teren otoczony jest dość dobrze zarysowanym głębokim rowem, suchą fosą, tworzącą po zewnętrznej stronie dodatkowe obwałowanie terenu. Owal grodziska w szerszym miejscu wynosi około 55, a w węższym 38 metrów. Podczas oglądania grodziska natrafiliśmy na wapienny kamień z otworami w środku. Otwory, w tym jeden rozłamany, mogły zostać wykonane ręką ludzką, choć raczej mało prawdopodobne, by ten kamień pochodził z okresu funkcjonowania domniemanego grodziska. Będąc jednak w takim miejscu skojarzenia nasuwają same się.

5 Kamien z otworami znaleziony na terenie grodziska.jpg
Kamień z otworami znaleziony na terenie grodziska (fot. Paweł Sokalski)

W„Programie opieki nad zabytkami gminy Horyniec-Zdrój na lata 2017-2020”,znajduje się zapis„… Wkomponowanie walorów dziedzictwa kulturowego we współczesne struktury funkcjonalno-przestrzenne i środowiskowe”.Warto może, by takie miejsca zebrać, opisać wraz z innymi podobnymi obiektami powiatu, czy też gminy i stworzyć z nich coś na wzór szlaku archeologicznego. Szlak taki obecnie powstaje przy udziale lokalnego archeologa Daniela Tereszczuka na terenie powiatu tomaszowskiego [5]. Pradawne lokalne dzieje nie są być może najbardziej interesującymi elementami krajobrazu zarówno dla lokalnej ludności, turystów, czy też kuracjuszy korzystających z sanatoriów, jednak wzbogacają wiedzę na temat historii Roztocza Południowego. Oznakowane i opisane miejsca tego typu, zaopatrzone w tablice informacyjne, mogą stać się turystycznym produktem regionalnym, a zapoznanie lokalnej społeczności z obiektami w miejscach zamieszkania może pomóc uchronić je przed ich dewastacją. Bo kto zareaguje najszybciej, jak nie mieszkańcy w sytuacji, kiedy dzieje się coś niepokojącego na danym terenie?

Ze względu na mocno zarośnięty teren, wszystkie pomiary przytoczone w artykule są pomiarami tylko orientacyjnymi, określonymi na podstawie map serwisu geoportal.gov.pl. By potwierdzić podane informacje należałoby wykonać pomiary w terenie. 


[1] Jan Machnik Archeologiczne badania powierzchniowe w południowej Lubelszczyźnie w 1957 r.

[2] Program opieki nad zabytkami gminy Horyniec-Zdrój na lata 2012-2015 oraz 2017-2020

[3] http://www.geoportal.gov.pl

[4] Mapa topograficzna Galicji (1779-1783) – https://mapire.eu/en/map/europe-18century-firstsurvey

[5]https://roztoczewita.pl/poludniowo-wschodni-szlak-archeologiczny

 

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu, wydawcy Gazety Horynieckiej (SPZH) oraz autora niniejszej strony internetowej jest działaniem nielegalnym.