Janusz Mazur

Cerkwie drewniane ziemi lubaczowskiej (północ i zachód)

Załuże, Dachnów, Chotylub, Borchów, Ułazów, Kowalówka, Moszczanica, Cewków, Miłków, Stare Sioło, Sucha Wola

P. Rydzewski, Ziemia lubaczowska, Lublin 2015 (ebook). Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu, zdjęć i map bez zezwolenia jest zabronione

Załuże

Na skraju płaskowyżu opadającego w dolinę Świdnicy i Sołotwy, po południowej stronie drogi wiejskiej, w pobliżu skrzyżowania dróg w centrum wsi usytuowany był dawny zespół cerkiewny. Zajmował sztucznie nadsypaną terasę ze stromym zboczem od południa.

Liczba i czas powstania pierwszych świątyń pozostaje nieznany. Ostatnia cerkiew drewniana została wzniesiona w roku 1700 za staraniem parafian. Ok. 1861 roku wnętrze nawy łącznie z kopułą ozdobiono polichromią wykonaną przez malarza Wołodymyra Manastyrskiego. Przed rokiem 1890 cerkiew została częściowo pokryta blachą. Podczas działań wojennych w roku 1915 została nieznacznie uszkodzona. W latach 20. XX w. w opinii mieszkańców i władz duchownych była już zbyt stara i za mała na potrzeby wiernych, ponadto znajdowała się w „lichym stanie”, stąd też stwierdzono, iż zachodzi potrzeba budowy nowej cerkwi. Staraniem parocha dachnowskiego, ks. Mirosława Jerzego Czerkawskiego, zawiązał się komitet budowy, w skład którego weszli również mieszkańcy wsi: Wasyl Milan i Iwan Jaremkewicz. W 1936 roku inż. arch. Jarosław Fartuch ze Spółdzielni Robót Inżynieryjnych we Lwowie, Oddział w Stanisławowie, wykonał projekt drewnianej cerkwi, przyjęty przez komitet i zatwierdzony przez władze duchowne. Świątynia miała być zbudowana z drewna, na planie krzyża greckiego z kopułą na przecięciu ramion. Plany wzniesienia nowej cerkwi nie zostały jednak zrealizowane (oryginalna dokumentacja z odpowiednimi adnotacjami urzędowymi, pierwotnie przechowywana była na probostwie greckokatolickim w Dachnowie; po ostatniej wojnie wraz z innymi aktami znalazła się w składzie archiwum lubaczowskiej parafii rzymskokatolickiej). Po 1945 roku świątynia służyła początkowo jako kaplica, a od roku 1979 spełniała rolę kościoła parafialnego obrządku rzymskokatolickiego. W 1964 została zaliczona do drugiej grupy zabytków. W wyniku pożaru, który wybuchł 30 maja 1984 roku, cerkiew wraz z wyposażeniem uległa całkowitemu spaleniu.

Cerkiew była drewniana, wzniesiona w konstrukcji zrębowej, trójdzielna: wszystkie trzy pomieszczenia zbliżone do kwadratów, z nich nawa szersza i wyższa, prezbiterium mniejsze, babiniec zbliżony szerokością i wysokością do nawy. Wewnątrz nawy znajdowała się polichromia, ze scenami malowanymi na płótnie i przyklejonymi na ściany („Ukrzyżowanie”, „Zdjęcie z Krzyża”, „Modlitwa w Ogrojcu”, „Trzech Hierarchów”, „Św. Barbara”, Św. Jerzy”, „Złożenie do grobu”, „Ostatnia Wieczerza”, „Matka Boska z Dzieciątkiem”).

Dachnów

W Dachnowie znajduje się dawna cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Jedna z pierwszych cerkwi występowała w źródłach w 1531 roku jako zniszczona. Następna – wzniesiona zapewne wkrótce potem – została zastąpiona nową świątynią, zbudowaną w 1630 lub 1635 r . Cerkiew ta w 1753 roku potrzebowała reperacji, a w 1815 roku była już „przez starość zrujnowana”. W tym czasie dzięki pomocy kolatora, Adama Kazimierza ks. Czartoryskiego, rozpoczęto gromadzenie materiału na przeprowadzenie prac remontowych, które ok. 1845 roku objęły nawę i prezbiterium. Ok. 1862 roku wnętrze częściowo zostało pokryte polichromią, wykonaną przez nieznanego bliżej malarza o nazwisku Manastyrski, który przemalował także ikonostas. Gruntowną przebudowę cerkwi przedsięwzięto w latach 1899-1901. W 1922 roku stwierdzono, że cerkiew jest „za mała” i że „potrzebuje reperacji prezbiterium i babińca”. Prace remontowe przeprowadzono w 1929 roku pod kierunkiem majstra Iwana Hołowki, mieszkańca wsi, z funduszy parafialnych. Po 1947 roku cerkiew została przejęta na kościół rzymskokatolicki. W latach 60. XX w. wyposażenie zabezpieczono w Składnicy Zabytków w Łańcucie i w Muzeum Historycznym w Sanoku. Odnowienia świątyni dokonano z inicjatywy parafian w latach 1966 i 1988. W 1987 roku cerkiew wpisano do rejestru dóbr kultury. Po wybudowaniu nowego, murowanego kościoła, dachnowska cerkiew opustoszała, co nie pozostało bez wpływu na jej stan.

P1010018.jpg
Dawna cerkiew w Dachnowie (fot. Paweł Rydzewski)

Forma wczesnych cerkwi nie jest znana. Świątynia istniejąca współcześnie początkowo założona była na planie trójdzielnym z dzwonnicą nad babińcem i kopułami nad nawą i prezbiterium. Zbudowana jest w konstrukcji zrębowej, z podwaliną na podmurówce. Zrąb babińca w połowie długości został wzmocniony lisicami. Obecna cerkiew zbudowana jest na rzucie krzyża łacińskiego, w układzie treflowym, z zachowaniem trójdzielności. W zakrystii na ścianach zachowały się ślady polichromii.

Chotylub

Dawny zespół cerkiewny usytuowany jest wśród zabudowań, tuż przy drodze, na szczycie krawędzi wysoczyzny, opadającej w dolinę potoku. Pierwotna i obecnie istniejąca cerkiew położone są na tym samym miejscu, w centrum placu cerkiewnego, orientowane. Dzwonnice zlokalizowane były na południowy – wschód od świątyni, przy czym wcześniejsza z nich położona była niegdyś w narożu ogrodzenia, na linii skośnej, a obecna, murowana, na linii prostopadłej do dłuższej osi cerkwi.

P3291104.jpg
Cerkiew w Chotylubiu (fot. Paweł Rydzewski)

Pierwsza cerkiew istniała zapewne pod koniec XVI w., druga została wzniesiona przez gromadę wiejską na miejscu poprzedniej ok. roku 1693. W 1888 roku została rozebrana i sprzedana na materiał (który miał zakupić nieznany bliżej chłop z pobliskiej Podemszczyzny). W tym samym roku, z inicjatywy parocha ks. Piotra Gissowskiego herbu Nowina, zbudowano obecnie istniejącą cerkiew. Nowa świątynia utrzymywana była w dobrym stanie, przed 1914 roku została ubezpieczona w Towarzystwie „Dniestr”. W 1946 roku uchroniono ją przed spaleniem: według relacji mieszkańców wsi, podczas jednej z akcji przeciw oddziałom UPA, żołnierze rozniecili ogień na środku cerkwi i tylko interwencja lokalnych milicjantów uratowała budowlę. Dawną cerkiew wkrótce przejęto na kaplicę obrządku rzymskokatolickiego. Na przełomie lat 60. i 70. wykonano podmurówkę, wymieniono stolarkę okienną, zakonserwowano blachę na połaciach dachowych oraz urządzono salkę katechetyczną w prezbiterium. W 1981 roku na miejscu wcześniejszego dobudowano większy przedsionek oraz przy zakrystii wzniesiono wysoki komin systemu grzewczego. W 1964 roku obiekt zaliczono do trzeciej grupy, a w roku 1987 wpisano go do rejestru zabytków.

Obecna świątynia drewniana jest konstrukcji zrębowej na podmurówce z kamienia częściowo obrobionego (wapień), trójdzielna: prezbiterium, nawa, babiniec na rzucie kwadratów, z nich nawa znacznie szersza, prezbiterium węższe, babiniec węższy, równy wysokością nawie. Przy nim od zachodu niższy, prostokątny przedsionek.

Borchów

Niemal zaraz po wjeździe do wsi, po prawej zauważamy drewnianą świątynię, dawną cerkiew, p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP, obecnie kościół rzymskokatolicki. Dawniej cerkiew położona była w centrum placu, wyznaczonego przez czworoboczne ogrodzenie, współcześnie zajmuje jego naroże. Pierwotna dzwonnica znajdowała się na zachód od świątyni, na jej osi, obecna zlokalizowana jest we wschodnim boku ogrodzenia, którego obwód został znacznie rozszerzony.

Pierwsza cerkiew została wzniesiona w 1688 z fundacji ks. Michała Ulińskiego, łacińskiego proboszcza oleszyckiego, kanonika lwowskiego, sekretarza króla Jana III Sobieskiego, właściciela wsi, który na uposażenie jednego parocha przeznaczył ćwierć ziemi z przydatkami i łąkami. Druga cerkiew – obecnie istniejąca – zbudowana została na miejscu poprzedniej w 1781 roku, kosztem parocha ks. Daniela Czerlunczakiewicza, przy pomocy parafian. Nową świątynię częściowo pokryto wówczas „białą blachą”. W połowie XIX w. zyskała nowe poszycie gontowe. W końcu XIX w. ściany wewnątrz pokryto polichromią, wykonaną przez malarza z rodziny Manastyrskich, który przemalował także ikonostas i kilka obrazów. Na początku XX w. dachy pokryto blachą, do prezbiterium przybudowano zakrystię, zaś do babińca przeszklony ganek. W drugiej połowie lat 40. cerkiew została przejęta na Skarb Państwa i do końca lat 60. nie była użytkowana. W tym czasie uległa zawilgoceniu i częściowemu zdewastowaniu, choć w 1964 roku obiekt zaliczono do drugiej grupy zabytków. Wyposażenie zabezpieczono w Składnicy Zabytków w Łańcucie. W 1971 roku w wyniku starań Kurii Archidiecezji w Lubaczowie i mieszkańców wsi, przywrócono budowli funkcje sakralne, zamieniając ją na kaplicę filialną parafii rzymskokatolickiej w Oleszycach. Przed 1981 przekształcono wnętrze świątyni poprzez obicie ścian i sklepień boazerią, do babińca przybudowano nowy, nieco większy ganek, przy czym usunięto pierwotne drzwi wejściowe. W tym czasie wymieniono także blachę na zadaszeniu. Elewacje zewnętrzne odnowiono w roku 1993 roku.

Cerkiew jest drewniana, konstrukcji zrębowej, podwalina na podmurówce wykonana z kamienia łamanego. Świątynia trójdzielna: sanktuarium, nawa i babiniec zbliżone do kwadratu, z nich nawa szersza i wyższa, prezbiterium niskie, prostokątna zakrystia, babiniec niewielki, węższy od nawy i prezbiterium, zbliżony wysokością do nawy, na jego przedłużeniu niższy, prostokątny przedsionek, ustawiony na miejscu wcześniejszego, nieznacznie krótszego. Wnętrze w całości obite jest boazerią. Dawniej ściany częściowo pokryte były polichromią.

DSC00453.jpg
Kościół, dawna cerkiew w Borchowie (fot. Paweł Rydzewski)

Cerkiew otoczona jest starodrzewiem, w którym wyróżniają się kasztanowce. Przy świątyni znajduje się cmentarz z licznymi nagrobkami kamiennymi z przełomu XIX i XX w., wykonanymi w warsztatach bruśnieńskich.

Ułazów

Jedna z pierwszych cerkwi w Ułazowie wymieniona została w rejestrze podatkowym z 1531 roku jako zniszczona, prawdopodobnie po najeździe tatarskim . Kolejna – wzniesiona zapewne wkrótce potem – ustąpiła miejsca nowej świątyni ufundowanej w 1668 roku przez Mikołaja Hieronima Sieniawskiego. W 1843 r, prawdopodobnie z inicjatywy parocha ks. Symeona Pleszkiewicza, przy poparciu Leona ks. Sapiehy, administratora dóbr cewkowskich i kosztem ich właściciela Władysława hr. Zamoyskiego oraz z pomocą gromady, rozpoczęto budowę obecnie istniejącej cerkwi, którą miano wznieść z materiału pochodzącego z browaru dzikowskiego i posadowić na fundamentach poprzedniej.

P7270037.jpg
Dawna cerkiew w Ułazowie (fot. Paweł Rydzewski)

Przed 1890 zyskała blaszane pokrycie i mimo ogólnie dobrej kondycji zanotowano, iż potrzebuje „wnętrznego ozdobienia”. W 1900 roku kosztem trzech prowizorów cerkiewnych: Jana Piecura, Tymka Repskiego i Pawła Gałaka, wnętrze świątyni zostało pokryte polichromią. Po odrestaurowaniu utrzymywana była w dobrym stanie i bez uszkodzeń przetrwała I wojnę .

W latach 20. XX w. uważano jednak, iż była już „bardzo stara” i „licha”, dlatego też rozpoczęto starania o wzniesienie murowanej cerkwi, której fundamenty, część ścian i filarów zdołano wykonać do końca lat 30. We wrześniu 1939 roku przy północnej ścianie nawy starej cerkwi, pochowany został gen. Józef Kustroń, dowódca 21 DPG, który zginął w trakcie walk toczonych z Niemcami w pobliżu wsi. Od 1947 świątynia jest użytkowana przez Kościół rzymskokatolicki. W 1961, stwierdzono zły stan dachów i w związku z tym liczne zacieki na ikonostasie, również pokrycie ścian i fartucha nadawało się do wymiany. W związku z tym, w latach 1973-1974, z funduszy parafian, dachy i fartuchy pokryto nową blachą, likwidując pseudolatarnię nad nawą i makowice nad babińcem i prezbiterium, co znacznie obniżyło walory zabytkowe obiektu. W 1980 roku rozpoczęto bezskuteczne starania o zgodę władz konserwatorskich na wyminę gontowego poszycia ścian. Duży remont przedsięwzięli mieszkańcy wsi w 1982 roku Wnętrze nawy i babińca obito wówczas w całości boazerią, ściany zewnętrzne oszalowano wąskimi deskami, zmieniono wykroje okien oraz prawdopodobnie usunięto lub zakryto deskami ozdobnie wycinane słupki w ganku przy zakrystii. W tym ostatnim pomieszczeniu 4 kwietnia 1986 wybuchł pożar, który objął południową część prezbiterium i nawy. Zniszczenia spowodowały konieczność wymiany więźby dachowej nad tymi częściami. W trakcie prac znacznie obniżono wysokość kalenicy nad nawą, co zmieniło pierwotny kąt nachylenia połaci.

Cerkiew zbudowana w 1668 roku, założona była na planie trójdzielnym, początkowo bez podmurowania, później osadzona na kamiennej podmurówce, pobita gontem. Obecna cerkiew wzniesiona jest w konstrukcji zrębowej, z „miękkiego materiału”, zwęgłowana na jaskółczy ogon. Świątynia jest trójdzielna, nawa przekryta jest czteropolową kopułą zrębową w formie stożka płasko ściętego do góry, w babińcu -sklepienie o łuku dwuspadowym, w prezbiterium – sklepienie zasłonięte stropem płaskim; w zakrystii, skarbczyku i przedsionku – stropy płaskie. Dachy wraz ze szczytami nawy i babińca oraz fartuch – pokryte są blachą (pierwotnie cała budowla pobita była gontem).

Wnętrze w całości obite jest boazerią, w prezbiterium zaś płytą. Ściany niegdyś pokrywała polichromia figuralno – ornamentalna o podziałach architektonicznych.

Przy cerkwi znajduje się drewniany krzyż i tablica upamiętniająca śmierć gen. Kustronia. Jan Kuca, opierając się na wspomnieniach jednego z mieszkańców Ułazowa – tak opisuje te wydarzenia: wziętego do niewoli, rannego generała Niemcy przywieżli do wsi, gdzie zmarł w nocy 17 XI. Następnego dnia rano, Niemcy polecili polskim jeńcom wykopać grób i zarządzili pogrzeb, w którym uczestniczyli Polacy oraz kilkunastu Niemców. Niemiecki dowódca wydał rozkaz oddania salwy honorowej. Trumnę ze zwłokami gen. Kustronia zakopano przy cerkwi – w miejscu, w którym się znajdujemy. W 1953 roku przeprowadzono ekshumację: generał spoczął w swoim rodzinnym Nowym Sączu.

Moszczanica

Dawny zespół cerkiewnyp.w. św. Michała Archanioła (dawniej świątynia rzymskokatolicka, obecnie nieużytkowana), zajmuje teren, rozciągnięty wzdłuż krawędzi drogi wiejskiej. Cerkiew jest orientowana, usytuowana w centrum owalnego placu wyznaczonego przez linię starodrzewia. Obecna dzwonnica położona jest na zachód od świątyni, na jej osi.

Prace przy wznoszeniu cerkwi zakończono przed 20 maja 1719 roku. W 1873 roku, począwszy od nawy, rozpoczęto pokrywanie wnętrza polichromią. W następnych latach świątynię podmurowano oraz częściowo pobito ją blachą. Być może w tym czasie lub nieco później dobudowano do prezbiterium zakrystię. W roku 1912 określona była jako „stareńka” i pomimo odnowienia znajdowała się wówczas w „biednym”, a w 1928 roku w „lichym stanie”. Znaczny remont przedsięwzięto pod kierunkiem cieśli Mychajło Bednarza w 1930 roku. W pierwszym etapie prac rozebrano większą część budowli, po czym zbudowano nowy, znacznie większy babiniec oraz przekształcono kopułę nad nawą, zmieniono także wykroje okien w nawie i prezbiterium, dachy pokryto blachą oraz osadzono nowe krzyże. Jeszcze w 1937 roku wymieniono oszalowanie ścian. Po 1947 roku cerkiew została przejęta na kościół rzymskokatolicki. W 1961 roku stwierdzono konieczność wymiany podwalin i części szalunku oraz pokrycia dachów, wkrótce potem rozbudowano zakrystię, zamieniając ją na salkę katechetyczną. Od 1991 roku cerkiew nie jest użytkowana.

DSC01552.jpg
Cerkiew w Moszczanicy (fot. Paweł Rydzewski)

Cerkiew drewniana, konstrukcji zrębowej, z podwaliną pierwotnie bez podmurowania, obecnie na niskiej podmurówce z kamienia łamanego (wapień), podwalina zakrystii osadzona na kilku większych kamieniach. Świątynia jest trójdzielna: nawa i prezbiterium kwadratowe, z nich nawa szersza i wyższa; na całej długości boku prezbiterium przylegała prostokątna zakrystia, obecnie większa salka katechetyczna. Babiniec prostokątny, niższy i nieco węższy od nawy. Nad pierwotnym babińcem umieszczona była dzwonnica. Niegdyś do wnętrza prowadził jeden otwór wejściowy, umieszczony w babińcu, z nadprożem, na którym znajdował się napis w języku staro-cerkiewnosłowiańskim z datą: „Dnia 20 maja 1719”.

Zespół cerkiewny ujęty jest wieńcem starych drzew (dąb, lipy). Przy wschodnim boku cerkwi znajduje się kilka nagrobków żeliwnych, a także kamiennych, pochodzących z warsztatów bruśnieńskich z końca XIX w.

Cewków

Pierwotny zespół cerkiewny, według tradycji, znajdował się na tzw. „Piasku” w Wólce Cewkowskiej. Zastanawia zlokalizowanie pierwotnej cerkwi na Woli, która genetycznie powinna być młodsza od właściwej wsi. Miejsce jej położenia jest upamiętnione w postaci drewnianego krzyża, obok którego podczas wydobywania piasku mieszkańcy wsi niejednokrotnie natrafili na szczątki ludzkie.

Obecny zespół cerkiewny, parafii p.w. św. Dymitra, usytuowany jest na skłonie rozległego płaskowyżu, na sztucznie uformowanej tarasie o wydłużonym obrysie. Cerkiew jest orientowana, zajmuje większą część placu który dawniej obwiedziony był ogrodzeniem. Przy nim, nieco na południowy – zachód od cerkwi, zlokalizowana była niegdyś wolnostojąca dzwonnica.

Wnętrze cerkwi w Cewkowie2.JPG
Wnętrze cerkwi w Cewkowie (fot. Paweł Rydzewski)

Jedna z pierwszych cerkwi została potwierdzona źródłowo w 1565 roku. Kolejną świątynię wzniesiono lub przeniesiono z Woli Cewkowskiej na obecne miejsce w roku 1650, albo zbudowano wkrótce po roku 1689. Na początku XIX w. była w złym stanie, dlatego też za staraniem ówczesnego parocha, ks. Antoniego Brylińskiego, oraz „za przychyleniem się J. W. Xsięcia Sapiehy, Dóbr tuteyszych Administratora” i przy wsparciu finansowym właściciela wsi Władysława Zamoyskiego, rozpoczęto gromadzenie materiału na nową świątynię. Według przekazów parafianie zwozili drewno za pomocą wołów i krów, z lasu dworskiego na pobliskiej Czerniakowej Budzie. Prace, rozpoczęte w roku 1840, prowadzone były do roku 1842 przez cieślę Werchowycza ze Starego Dzikowa, który zrąb nowej budowli miał wznosić przy zachowaniu wewnątrz starej, znacznie mniejszej cerkiewki, tak iż ta ostatnia ostatecznie zmieściła się całkowicie w korpusie nowej świątyni. Po ukończeniu budowy pierwotny chram rozebrano, a materiał sprzedano. Budowniczy wzniósł jeszcze szkielet ikonostasu z kolumnami. Uroczystego poświęcenia cerkwi dokonano 5 maja 1842. Ok. roku 1890 kopuła nad nawą została pokryta blachą. Na przełomie XIX i XX w. wnętrze ozdobiono polichromią. Po I wojnie świątynia znacznie podupadła, ale w roku 1924 została odnowiona, łącznie z pokryciem dachu nową blachą.

Po roku 1947 świątynia została przejęta na rzecz Skarbu Państwa. Z powodu braku należytej opieki w szybkim tempie uległa zniszczeniu. W 1961 roku, obok powybijanych szyb w oknach, stwierdzono ubytki w gontowym poszyciu ścian oraz nieszczelności w pokryciu dachów, które powodowały niszczenie zrębu i sklepień, a przede wszystkim kopuły. Wnętrze początkowo utrzymywane było we względnym porządku, dopiero od lat 70. rozpoczął się proces dewastacji resztek wystroju, głównie za sprawą wandali i ptactwa. Ok. 1978 roku dokonano kradzieży kilku ikon ze starego ikonostasu (XVIII w.), które po odzyskaniu przekazano do Muzeum w Lubaczowie. Obiekty te oraz pozostałe ikony łącznie z czterema przedstawieniami z XVI w., pierwotnie umieszczonymi w latarni kopuły, zostały w latach 1990-1991 przekazane do konserwacji, prowadzonej kosztem Fundacji Św. Włodzimierza w Krakowie. W 1964 roku cerkiew zaliczono do trzeciej grupy zabytków architektury, a w roku 1987 została wpisana do rejestru dóbr kultury.

DSC00944.jpg
Cerkiew w Cewkowie (fot. Paweł Rydzewski)

O wyglądzie pierwszej cerkwi nie posiadamy informacji. Druga świątynia posiadała niewielkie rozmiary, założona była na planie trójdzielnym, zwieńczona trzema kopułami. Obecnie istniejąca cerkiew drewniana, wzniesiona jest w konstrukcji zrębowej, z podwaliną na kamienno-ceglanej podmurówce. Na ścianach polichromia o podziałach architektonicznych z dekoracją roślinno-geometryczną i figuralną. W prezbiterium iluzjonistyczny, jednoosiowy ołtarz oraz postacie Ojców Kościoła i sceny ze Starego i Nowego Testamentu. Nad kopułą nawy osadzona jest latarnia, złożona z przysadzistej ośmiobocznej wieżyczki. Nad babińcem – dach dwuspadowy z trójkątnym szczytem i daszkiem, nad prezbiterium dwuspadowy dach przechodzący w trójpołaciowy.

Zespół cerkiewny w przeszłości obsadzony był wieńcem starodrzewia, który stopniowo w latach 70. i 80. został wycięty oraz powalony przez wiatry. Obok cerkwi, usytuowane są dwa krzyże drewniane: misyjny z 1926 roku oraz postawiony na pamiątkę 950 rocznicy Chrztu Rusi z 1938 roku.

Kowalówka

Dawny zespół cerkiewny znajduje się w centrum zespołu osadniczego. Cerkiew zajmuje większą część terenu obwiedzionego linią ogrodzenia. Pierwotny zespół cerkiewny mógł być położony na terenie dawnego cmentarza, na niewielkim wyniesieniu po stronie potoku Łówcza .

Jedna z pierwszych cerkwi wzmiankowana była w 1531 roku jako zniszczona, zapewne za sprawą Tatarów . Kolejna, pw. Narodzenia NMP, została wzniesiona w XVII w. W tym czasie była jeszcze „dostatecznie duża”, pomimo tego w 1813 roku przeprowadzono rozbudowę świątyni, ułożono nową, kamienną podmurówkę, do starej nawy dobudowano nowe części skrajne – prezbiterium i babiniec, całość pokryto następnie gontami . W latach 1867-1868 z inicjatywy ówczesnego parocha ks. Grzegorza Pirożyńskiego, wnętrze cerkwi pokryto polichromią, która zachowała się obecnie w babińcu. W 1892 za ks. Teofila Skobelskiego cerkiew została na nowo poświęcona . Za staraniem tegoż parocha w 1902 gruntownie przebudowano świątynię. Podczas I wojny cerkiew została uszkodzona w wyniku ostrzału, ale już w 1922 roku znajdowała się w dobrym stanie. W 1928 doceniając dobry stan techniczny budowli, przemyśliwano jednak ‑ głównie ze względu na stan wnętrza – o budowie nowej świątyni . Po II wojnie cerkiew została zamieniona na kaplicę rzymskokatolicką, w latach 60. XX w. prezbiterium adoptowano do potrzeb salki katechetycznej. Już w tym czasie stwierdzono potrzebę wymiany części podwalin i szalunku. Remont chciano przeprowadzić w 1978 roku siłami parafian, ale nie uzyskano akceptacji władz konserwatorskich. W 1984 odnowiono jedynie latarnię nad kopułą nawy oraz zakonserwowano blachę. W latach 60. , a także w 1992 roku, świątynia padła ofiarą dwóch włamań, w wyniku których skradziono kilka ikon z ikonostasu oraz rzeźby ołtarzowe, które częściowo odzyskano. Obiekt został w 1987 roku wpisany do rejestru dóbr kultury. W 2004 roku podczas prac konserwatorskich odkryto starą belkę datowaną na przełom XVI i XVII w. Przypuszcza się, iż cerkiew mogła powstać już w 1613 roku W 2006 roku przeprowadzono prace konserwatorskie ikonostasu.

cerkiew w Kowalówce.jpg
Cerkiew w Kowalówce (fot. Paweł Rydzewski)

Obecnie istniejąca drewniana świątynia wzniesiona została w konstrukcji zrębowej, zwęgłowana na jaskółczy ogon. Początkowo założona była na planie trójdzielnym, z dominującą nawą, obecnie – na rzucie krzyża gotyckiego, z zachowaniem trójdzielności. Nawa przekryta jest obszerną, ośmiopołaciową kopułą zrębową. Ściany babińca pokryte są polichromią figuralno – ornamentalną, z przedstawieniem Sądu Ostatecznego na podniebieniu kopuły. W ikonostasie zachował się obraz „Chrzest Chrystusa w Jordanie” autorstwa (z podpisem) urodzonego w Żółkwi malarza Michała Rudkiewicza, z 1749 roku Antoni Stelmach zauważył, iż ikonostas żukowski jest łudząco podobny do ikonostasu cerkwi w Chotylubiu oraz w pewnym zakresie równie z do ikonostasu cerkwi w Gorajcu. Badacz przypuszcza, iż autorem tej pokaźnej liczby obrazów może być Michał Rudkiewicz, jeden z ostatnich przedstawicieli żółkiewskiej szkoły malarstwa cerkiewnego. Zaznacza jednak, iż rozstrzygnąć to może dopiero gruntowna analiza. Ostatnio istniejąca dzwonnica drewniana została wzniesiona zapewne równocześnie z cerkwią w XVII w. Na początku XX w. stara budowla znajdowała się w dobrym stanie, mimo to zapewne w latach 30. na jej miejscu wzniesiono nową, murowaną dzwonnicę, odnowioną w 1986 roku Wiosną 2003 roku został skradziony zabytkowy dzwon, którego nie udało się odzyskać.

Miłków

Dawny (obecnie nieistniejący) zespół cerkiewny zlokalizowany był niegdyś na sztucznie uformowanym, regularnym wyniesieniu, którego wschodni bok stromo opada do głębokiego jaru, z potokiem płynącym na jego dnie. Wzdłuż zachodniej krawędzi biegła główna droga wiejska. Cerkiew była orientowana, zajmowała centrum niewielkiego placu, dzwonnica prawdopodobnie zajmowała południowo – zachodnie naroże cmentarza przycerkiewnego.

Ostatnio istniejąca cerkiew drewniana zbudowana została w połowie XVII w. lub raczej w pierwszej ćwierci XVIII w. (przed 1735 rokiem). W przypadku cerkwi miłkowskiej, źródła w ogóle nie wspominają o dacie jej budowy. Najwięcej szczegółów o historii świątyni podał na początku XX w tylko Karol Notz. Na jednej ze ścian cerkwi zauważył on napis z roku 1735, który jako najstarszy spośród dat bezpośrednio związanych z budowlą, może być przyjęty jako górna granica jej powstania. Dolny margines wyznaczałaby bliżej nieokreślona kamienna płyta z 1667 roku, którą Karol Notz widział w pobliżu cerkwi (chyba, że była ona związana z wcześniejszym obiektem).

Miłków
Cerkiew w Miłkowie na mapie katastralnej z 1845 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Mimo dwóch wcześniejszych remontów, w roku 1890 zanotowano że jest „stareńka” i „potrzebuje poprawy”. Od początku XX w. z inicjatywy parocha ks. Bazylego Paraszczaka, rozpoczęto gromadzić fundusze na budowę murowanej świątyni, którą postawiono w 1910 roku na miejscu poprzedniej. Cerkiew tę ostatecznie rozebrano ok. 1952, chociaż burzenie świątyni zapoczątkowali jeszcze w 1941 roku Rosjanie, którzy ściągnęli blachę. Miejscowy paroch prawdopodobnie uniknął w tym czasie wywózki do Besarabii, przenosząc się do innej placówki.

Cerkiew wzniesiona była częściowo z drewna „łupanego” (nawa), na planie trójdzielnym z zakrystią przy boku czworobocznego prezbiterium. Na zewnątrz ścian wycięte były napisy zapewne w języku staro-cerkiewnosłowiańskim, z czytelnymi datami: „1735” oraz „maj 1832”.

Niegdyś obok cerkwi miała znajdować się kamienna płyta (być może nagrobna) z napisem i rokiem 1667, obecnie zaginiona. Po zachodniej stronie drogi istniała plebania (murowana, z 1903 roku) oraz kilka zabudowań gospodarczych.

F1000016.jpeg
Krzyż w miejscu, w którym znajdowała się cerkiew – koniec lat 90. (fot. Paweł Rydzewski)

Po przeciwnej stronie wspomnianego wyżej potoku zlokalizowany jest stary cmentarz miłkowski, ostatnio oczyszczony i ogrodzony. Cmentarz, na którym zachowała się grupa bruśnieńskich nagrobków – jest pięknie położony, na cyplu obmywanym wodami leśnego potoku, meandrującego i dość głęboko wcinającego się w podłoże.

Stare Sioło

Dawny (obecnie nieistniejący) zespół cerkiewny usytuowany był na niewielkim wyniesieniu, na wschód od pierwotnej drogi wiejskiej, pomiędzy zabudowaniami plebanii, a budynkami szkoły. Później, w latach 60. XX w., przy jego boku poprowadzono drogę, łączącą wieś z przysiółkiem Lipina i główną trasą jarosławską.

Cerkiew była orientowana, położona w centrum obszaru wydzielonego ogrodzeniem na obrysie owalu. Dokładne ustalenie miejsca lokalizacji cerkwi, szczególnie po wybudowaniu murowanej kaplicy, jest trudne. Pewne cechy ukształtowania terenu oraz pozostałości starodrzewia, wskazują na obszar położony na wschód od nowej świątyni. Jednak prace ziemne prowadzone przy wznoszeniu kaplicy na tyle mogły naruszyć pierwotny układ przestrzenny, że odszukanie i odtworzenie usytuowania dawnej świątyni jest utrudnione. Miejscowa ludność uważa przy tym, że kościółek zbudowano na miejscu po cerkwi.

Rekonstrukcja cerkwi w Starym Siole (lata 60).jpg
Rekonstrukcja cerkwi w Starym Siole – lata 60 (rys. Janusz Mazur)

Pierwsza znana cerkiew funkcjonowała w roku 1531 i przetrwała zapewne do końca XVI w. W tym czasie lub na początku XVII w. ustąpiła miejsca obecnej budowli, która następnie uległa przekształceniom, zatracając swe pierwotne cechy. W 1776 roku dokonano przebudowy lub też wzniesiono nowe prezbiterium. Po raz drugi przerobiono część ołtarzową w 1803 roku. Rozpoczęto też prace przy babińcu – w ich trakcie zniesiono prawdopodobnie pierwotne przekrycie w formie kopuły. W 1839 roku świątynia została „ze wszystkiem nowo pobita” gontem. W tym nawa „za szczupłą nader była dla pomieszczenia parafian na Nabożeństwo zgromadzonych”. Dlatego też w 1844 roku, z inicjatywy parocha i dziekana oleszyckiego, ks. Michała Brylińskiego, przy pomocy parafian oraz księcia Adama Sapiehy, ówczesnego administratora dóbr zapałowskich, który dostarczył niezbędny budulec, cegły i gont oraz opłacił majstrów – dokonano zasadniczej przebudowy środkowej części cerkwi. Jednocześnie wnętrze prezbiterium i kopułę nad nawą pokryto polichromią oraz odnowiono elementy wystroju. Rok później stwierdzono jednak, że „nad babińcem potrzebny jest dach nowy, gdyż w zimie mocno śniegiem zawiewa”. Pomimo rabunku plebanii w 1915 roku, cerkiew przetrwała I wojnę w dobrej kondycji. W 1922 roku komitet parafialny uznał za konieczne dokonanie kolejnej rozbudowy cerkwi. Po roku 1946 obiekt został przejęty na rzecz Skarbu Państwa i zamieniony na magazyn nawozów dla pobliskiego PGR. W 1961 roku świątynia była już silnie zdewastowana i zawilgocona. W czerwcu tego roku na skrzydło boczne nawy runął kilkuwiekowy dąb, naruszając konstrukcję i przekrycie budowli, która od tej pory była stopniowo rozbierana. W 1972 roku pozostała jeszcze nawa ze skrzydłem oraz babiniec. Ostatecznie cerkiew przestała istnieć w 1975 roku. Na początku lat 80. teren przekazano w użytkowanie parafii rzymskokatolickiej w Starych Oleszycach i rozpoczęto budowę murowanej kaplicy, ukończonej w roku 1989. Jedyną pamiątką po cerkwi w nowym kościele jest kamienna kropielnica z XIX w.

Dawna cerkiew była drewniana, wzniesiona w konstrukcji zrębowej, podwalina osadzona była na wysokiej, kamienno-ceglanej podmurówce, od zewnątrz otynkowanej. Cerkiew była pierwotnie trójdzielna, później założona na rzucie krzyża łacińskiego z zachowaniem trójdzielności: nawa kwadratowa, obszerna, przedłużona o krótkie i niższe, prostokątne ramiona. Prezbiterium było zbliżone do kwadratu, nieco niższe i węższe od nawy, natomiast babiniec – na rzucie wydłużonego prostokąta – również nieco węższy i niższy od nawy.

Pierwotnie cerkiew była trójkopułowa, ostatnio zwieńczona dwiema kopułami: nawę przekrywała ośmiopołaciowa kopuła zrębowa o spłaszczonej czaszy, nad prezbiterium ośmioboczna kopuła zrębowa, posadowiona bezpośrednio na zrębie ścian. Ściany wewnątrz pokryte były polichromią o charakterze figuralno-ornamentalnym, m. in. w babińcu umieszczona była scena Zwiastowania NMP, muzykujący anioł oraz symbole Męki Pańskiej. Przed 1844 rokiem nawę pokrywała polichromia z 1620 roku, wykonana przez malarza Wojciech z Leżajska. Na belkach ściany ikonostasowej znajdowały się napisy: „Wojciech Leżajski malarz roku 1620” oraz „Michał Krowicki Malarz 1681” (twórca ikonostasu).

Na cmentarzu przycerkiewnym znajdowało się kilka kamiennych nagrobków z XIX w., wykonanych w warsztatach bruśnieńskich, które zachowane są obecnie we fragmentach. Zespół cerkiewny obsadzony był drzewami, wśród których wyróżniał się dąb, powalony w 1961 roku, a wzmiankowany jako stary jeszcze w 1845 roku.

Sucha Wola

W centrum północnej części usytuowana była niegdyś (obecnie nie istnieje) cerkiew, p.w. Wprowadzenia NMP do Świątyni.

Dawny zespół cerkiewny zlokalizowany niegdyś na terenie nizinnym, w linii pól i zabudowań, po południowej stronie drogi wiejskiej, która nieco dalej na zachód łączyła się z głównym gościńcem spinającym wieś. Cerkiew była orientowana, zajmowała centrum obszaru obwiedzionego czworobocznym ogrodzeniem, z którym stykała się poprzez dzwonnicę, usytuowaną przy jej zachodniej elewacji.

Sucha Wola.jpg
Cerkiew w Suchej Woli na mapie katastralnej z 1845 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Pierwsza znana cerkiew wzniesiona została w 1687 roku z fundacji Adama Mikołaja Sieniawskiego. Na początku XIX w. wymagała już częściowej reperacji. W 1838 roku została rozebrana, a uzyskany materiał sprzedano. W tym roku za staraniem parocha, ks. Jana Chotynieckiego, kosztem księcia Adama Sapiehy i przy pomocy parafian, zbudowano na miejscu wcześniejszej nową świątynię, która została poświęcona w 1839 roku. Odnowienia i być może rozbudowy świątyni dokonano w latach 1903-1904, w tym czasie wnętrze pokryto polichromią. Pomimo spustoszenia popostwa w 1915 roku, cerkiew przetrwała I wojnę bez uszkodzeń. Podczas walk polsko-ukraińskich w 1945 roku uległa zniszczeniu. Jedyną pamiątką związaną bezpośrednio z cerkwią jest żelazny krzyż z pierwszej połowy XIX w., odnaleziony w pobliżu miejsca jej położenia, obecnie w zbiorach Muzeum Kresów w Lubaczowie. Obecnie zachowały się na miejscu cerkwi nieregularne skupiska kamienno-ceglanego gruzu po usuniętych fundamentach.

Pierwsza cerkiew wzniesiona była ze rżniętego drewna, na planie trójdzielnym, posiadała niewielkie rozmiary. Ostatnio istniejącą świątynię zbudowano z „miękkiego” drewna, na „podmurowaniu”. Początkowo była „wystawiona na trzy krzyże” (trójdzielna), później posiadała zapewne plan krzyża („chrestoobrazna”). Na osi cerkwi przy zachodniej ścianie babińca umieszczono dzwonnicę.

Nawa przekryta była dużą kopułą, która z zewnątrz pobita była blachą, mniejsze „kopułki” wieńczyły dachy nad babińcem i prezbiterium, pobite gontem.

Wzdłuż czworobocznego ogrodzenia o charakterystycznym obrysie nieregularnego trapezu, rosły stare lipy, w większości posadzone w pierwszej połowie XIX w., obecnie częściowo powalone przez wiatry lub wycięte. Przy północnym boku terenu zachował się krzyż drewniany – pamiątka po misjach w 1933 roku. Zabudowania plebańskie położone były naprzeciwko cerkwi.

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu (autora niniejszej strony internetowej) jest działaniem nielegalnym.