Janusz Mazur

Cerkwie drewniane ziemi lubaczowskiej (południe)

Basznia Dolna, Opaka, Szczutków, Łukawiec, Bihale, Wielkie Oczy, Żmijowiska, Wólka Żmijowska, Krowica Sama, Sieniawka.

P. Rydzewski, Ziemia lubaczowska, Lublin 2015 (ebook). Kopiowanie i publikowanie całości lub fragmentów poniższego tekstu, zdjęć i map bez zezwolenia jest zabronione

Basznia Dolna

Nazwa zapożyczona jest prawdopodobnie od nieznanych bliżej fortyfikacji. W źródłach Basznia pojawia się od roku 1444.  Była to wieś królewska w granicach starostwa lubaczowskiego, po roku 1778 włączona została do zespołu dóbr kameralnych. W roku 1818 zakupiona była przez Idziego hr. Pawłowskiego. Po 1882 roku była to  już własność hr. Gołuchowskich.

Basznia była najbardziej niepokorną wsią nie tylko na terenie starostwa lubaczowskiego, ale w całym województwie bełskim. Ceną za kontynuowanie wieloletniego strajku rolnego, połączonego niekiedy z walką czynną, były rany, więzienie, śmierć kilkunastu chłopów oraz gwałty i grabieże ze strony służby starościńskiej i wynajętych w 1622 r. lisowczyków. Trwająca jednocześnie rywalizacja na drodze prawnej, uwidoczniła się m. in. w zatwierdzaniu i odwoływaniu przez kolejnych królów korzystnego dla chłopów przywileju Jana Tarnowskiego z 1550.

We wsi funkcjonował prawdopodobnie dawny monaster Bazylianów – wymieniony w tzw. „Pamianyku” monasteru krechowieckiego . Według lokalnej tradycji istniał niegdyś na polach zw. „Cerkwiska”, położonych na wysoczyźnie w południowej części wsi. Badacze zajmujący się dziejami monasterów ruskich na Rusi Czerwieńskiej, stwierdzają jedynie fakt istnienia klasztoru w Baszni, nie podają jednak czasu, w którym mógł funkcjonować. Śladów po monasterze możemy doszukiwać się w wezwaniu cerkwi parafialnej, w elementach jej wyposażenia („prawdziwie bizantyjski ikonostas”) oraz trudnym do zinterpretowania napisie fundacyjnym z 1644 r., w którym mowa jest o założeniu pierwszej cerkwi (klasztornej?) za cara Konstantego (czyżby chodziło o ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI, który poległ w obronie swej stolicy w 1453 r.?) .

Pierwotny zespół cerkiewny położony był na południowy – wschód od miejsca po ostatnio istniejącej murowanej świątyni. Cerkiew była orientowana, zajmowała centrum owalnego placu obwiedzionego wielobocznym ogrodzeniem.

Pierwsza cerkiew drewniana została wzniesiona zapewne w połowie XVI wieku., ale już w 1 tercji XVII wieku uległa znacznemu uszkodzeniu lub zniszczeniu na skutek wojen. Druga świątynia została zbudowana w roku 1644 z fundacji gromady wiejskiej, przez majstra Zacharego Smolina z Rudy. W tym samym roku poświęcił ją prawosławny bp przemyski Sylwester Hulewicz. Ok. 1825 roku dokonano przebudowy części zachodniej poprzez rozebranie dzwonnicy i wzniesienie wkrótce potem nowego babińca z wieżyczką przekrytą ośmiobocznym dachem kopulastym. W roku 1844 dodatkowo wzbogacono bryłę o jedną lub dwie zakrystie. Ostatnią znaną restaurację obiektu przedsięwzięto w roku 1885.

W roku 1903 z inicjatywy parocha ks. Lwa Połoszynowicza oraz z funduszy parafian, na dawnym cmentarzu towarzyszącym starej cerkwi, rozpoczęto wznoszenie murowanej świątyni, którą ukończono i poświęcono w roku 1904. Niedługo potem drewnianą cerkiew rozebrano. Nowa świątynia, zapewne nieznacznie uszkodzona podczas I wojny światowej, w latach 20. i 30. XX wieku utrzymywana była w dobrym stanie. W trakcie II wojny (czerwiec 1941) ucierpiała w wyniku ostrzału. Po roku 1946 roku została opuszczona i zdewastowana. Pomimo interwencji Kurii Archidiecezji w Lubaczowie, w roku 1956 cerkiew została rozebrana na materiał budowlany.

DSC02240.jpg
Cerkwisko w Baszni (fot. Paweł Rydzewski)

Forma wczesnych świątyń nieznana. Ostatnia cerkiew drewniana wzniesiona była w konstrukcji zrębowej, z ciosanych brusów; ściany nawy i babińca wzmocnione były lisicami. Cerkiew drewniana była dwukopułowa z dzwonnicą nad częścią zachodnią. Zakrystie przykryte dachami trójpołaciowymi, kalenicowymi. Nad przedsionkiem znajdował się dach dwuspadowy z trójkątnym szczytem; na końcu kalenicy osadzony był żelazny krzyż.

basznia_cerkiew.jpg
Lokalizacja cerkwi na mapie katastralnej z 1845 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Ściany wewnątrz pokryte były polichromią. Na jednym z zamków drzwiowych istniał wyryty rok „1618”, na luźnej tabliczce drewnianej wycięty był napis w języku staro-cerkiewno-słowiańskim z datą 15 grudnia 1644: „Założena seju cerkow za caria Konstantyna dobudowałaś na Świtych protej i poświaszczona byli episkopem Grubieniczem przemyskim i samborskim za Króla Władysława IV za metropolity Piotra Mohiły, zbudował seju cerkow Sobora Preświty Bohorodycy Zacharyj Smolin rodycz rudeński lita 1644 miesiacza decembris d. 15” .

Na zewnątrz, wokół nawy i babińca znajdowały się soboty, wsparte na słupkach. Ściany i szczyty dachów oraz ścianki wieży nad babińcem oszalowane były pionowo deskami. Dachy sobót, zakrystii oraz przedsionka posiadały poszycie gontowe, kopuła nad nawą oraz pozostałe dachy pobite były blachą.

Opaka

W centrum osady znajdują się pozostałości po dawnej cerkwi p.w. Narodzenia NMP, spalonej w 2003 roku. Ocalała i została odrestaurowana jedynie dzwonnica. Przy okazji prac porządkowych, odnaleziono akt erekcyjny cerkwi, który znajduje się obecnie w Muzeum Kresów w Lubaczowie.

opaka.jpg
Cerkiew w Opace w latach 90. (fot. Paweł Rydzewski)

Dawny zespół cerkiewny zlokalizowany był w środkowej części wsi, na skraju wysoczyzny opadającej w szeroką dolinę Przerwy, gdzie istniał niegdyś rozległy staw. Zajmuje wydłużony cypel, zapewne sztucznie uformowany, stromo opadający na podmokłe łąki.

Położenie cerkwi opackiej, obok niewątpliwych walorów jej bryły, należało do najbardziej urokliwych spośród wszystkich innych zespołów cerkiewnych, zachowanych na terenie ziemi lubaczowskiej. Pierwotna forma świątyni, mimo iż nieco skromniejsza od ostatniej, również przedstawiała się bardzo interesująco, szczególnie w okresie gdy wzgórze cerkiewne oblewały wody rozległego stawu.

Taki właśnie pejzaż wsi z cerkwią w tle utrwalił w pierwszej połowie XIX w. wędrujący rysownik Bogusz Zygmunt Stęczyński, pisząc: „Na środku wioski, z pomiędzy drzew rozłożystych wznosi się cerkiew skromna, a przed nią przez drogę tylko oddalony rozciąga się staw bardzo obszerny, z małemi swemi odmianami, zielonego szumiącego szuwaru, wodnego ptactwa które ku wieczorowi na wyścigi z wodnemi bąkami, rozmaitemi odzywa się głosy; chyba ze czasem dla urozmaicenia widoku przemknie skromne czułenko wieśniacze z rybakiem w siermięgę ubranym, lub strojniejszym nieco myśliwym. A wokoło ubogie i nizkie chatki wieśniacze niknące w sadów zieloności, karczemka w naszych wsiach nieodstępna sąsiadka bożego domu, z otwartemi zawsze wrotami i dymem z komina zwiastującym gotową zawsze dla płacących gościnność; tam dalej za wodą grobelka wiejska z plecioną tamą i mostem drewnianym, na którym zazwyczaj jest zawsze jakoś w przysłowie już weszła dziura do naprawienia, a z boku nad grobelką nad stawem, kilka drzew przegląda się w wodzie, i przez jakąś ku niej sympatyję spuszczonemi konary swemi całują jej zwierściadlaną powierzchnię. Oto cały krajobraz skromny i prosty, ale nie mniej przeto malowniczy, który się pojawi wędrownikowi, jeżeli go przypadek jaki zaprowadzi do Paki. Nie wiele też więcej o tej za światami jak to mówią położonej wiosce powiedzieć możemy chyba to, że, leży w obwodzie żółkiewskim na drodze, która prowadzi z Krakowca przez wsie Czaplaki, Skolin, Wielkie Oczy do Lubaczowa. (…) Po wyzinach ciągną się łany urodzajne, stokroć wynagradzające pracę ręki ludzkiej, bo ziemia okoliczna jest tej sławnej, rolnikom dobrze znanej barwy czarnej, podobnej nieco do barwy torfu. Biada tylko podróżnemu, którego los zaprowadzi na tamtejsze drogi w późną jesień, gdy ziemia deszczem rozmoknie, lub na wiosnę, kiedy lody tają; wpadłszy w te czarne, tłuste, do kół olbrzymiemi sztukami czepiające się błoto, przeklnie tę czarną ziemię, której wdzięczni mieszkańce miejscowi błogosławią”

Ostatnia cerkiew, podobnie jak poprzednia, zwrócona była prezbiterium na północny – wschód, usytuowana w centrum owalnego placu, który połączony jest z cmentarzem. Na osi dawnej cerkwi, przy linii ogrodzenia, położona jest dzwonnica – brama, ocalała z pożogi.

Cerkiew powstała z fundacji gromady, w bliżej nieznanym czasie lecz z pewnością już w XVI w., skoro notowany był już wówczas pop. Funkcjonowała również na początku XVII w., gdyż z tego czasu pochodzą liczne księgi liturgiczne, będące na wyposażeniu świątyni jeszcze w okresie międzywojennym. Być może pierwsza cerkiew została zniszczona przez Tatarów w 1629 roku. Zagadkowa jest również historia i chronologia kamienia leżącego przed głównym wejściem do cerkwi, stanowiącego część nagrobka z motywem półksiężyca, który zapewne należy powiązać z cerkwią istniejącą przed 1756 roku

Kolejna cerkiew została wzniesiona przez wiernych w 1756 roku. Gruntowną przebudowę świątyni przedsięwzięto w 1896 roku, z funduszy skarbony cerkiewnej i parafian. Budowla została częściowo rozebrana, następnie na nowo wzniesiono babiniec oraz prezbiterium z zakrystią, nawę wzmocniono. Przebudowa zatarła pierwotne cechy obiektu, stwarzając w zasadzie całkowicie nową budowlę. Z substancji osiemnastowiecznej świątyni pozostało jak się wydaje około 50% pierwotnego stanu. W 1905 roku wnętrze pokryto polichromią. Podczas działań wojennych w czerwcu 1915 roku dach na cerkwi uległ zniszczeniu. Przed 1929 rokiem kopuły cerkwi pokryto blachą. Po roku 1947 została przejęta na Skarb Państwa. Od tej pory nieużytkowana uległa szybkiej dewastacji. W roku 1959 pracownicy Biura Dokumentacji Zabytków w Rzeszowie stwierdzili znaczne uszkodzenie konstrukcji dachowej i liczne ślady szkodników drewna. W tym czasie elementy wyposażenia zabezpieczono w Składnicy Muzealnej w Łańcucie i Muzeum Historycznym w Sanoku. W latach 70. i 80. stan techniczny obiektu był już zły. Za staraniem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu, w 1988 roku, zaliczono cerkiew do rejestru zabytków. W 1990 roku z inicjatywy grupy studentów uczelni lubelskich i krakowskich, zabezpieczono dachy, okna, odtworzono prowizoryczne zadaszenia oraz uporządkowano wnętrze budowli. W tym samym roku odprawiono w świątyni nabożeństwo w obrządku bizantyjsko-ukraińskim. Jednak w późniejszym czasie cerkiew pozostawała nieużytkowana i niszczała.

Ostatnia cerkiew drewniana zbudowana była w konstrukcji zrębowej. Podwalina na podmurówce wykonana z obrobionego kamienia (wapień), na zaprawie wapiennej. Cerkiew był trójdzielna: nawa na rzucie kwadratu, wyższa; prezbiterium równej szerokości z nawą, babiniec niewielki, prostokątny, węższy i niższy od nawy. Główne pomieszczenia ostatniej cerkwi przykryte były zewnątrz wysokimi, ośmiobocznymi dachami kopulastymi, o zwężonej średnicy w połowie wysokości. Nad babińcem wyjątkowo ośmioboczna forma baniasta osadzona na czworobocznej Dachy pierwotnie kryte były gontem, później pobite blachą.

Pożar z początku sierpnia 2003 roku dokonał niemal całkowitego zniszczenia cerkwi, pozostawiając na pogorzelisku kamienne fundamenty z niedopalonymi podwalinami i legarami oraz resztki ścian babińca z kopulastym dachem. Towarzyszące cerkwi drzewa uschły przedwcześnie zrzuciwszy swe liście. Pozostała tylko samotna, zrujnowana dzwonnica-brama. Jak wykazało policyjne dochodzenie pożar był dziełem nieumyślnego podpalenia dokonanego przez grupę nastolatków. W ciągu ostatnich dwudziestu lat to czwarty pożar drewnianej cerkwi w okolicach Lubaczowa. W 1984 roku spłonęła świątynia w Załużu, w 1987 roku w Łukawcu, a w 2000 roku, po wcześniejszym zawaleniu ogień zniszczył pozostałości cerkwi w Krowicy Samej. Spośród tych trzech obiektów jedynie cerkiew w Łukawcu doczekała się zabiegów konserwatorskich przeprowadzonych staraniem nieistniejącego już Społecznego Komitetu Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej w Warszawie.

Nagrobek tatarski jako próg cerkwi w Opace.jpg
Próg przy spalonej cerkwi w Opace. Istnieje hipoteza, iż jest to dawny nagrobek tatarski (fot. Paweł Rydzewski)

Zniszczenie cerkwi opackiej odbiło się szerokim echem w regionie i w kraju. Już na drugi dzień po pożarze pojawiły się pierwsze głosy o konieczności jej odbudowy. Z inicjatywą tą wystąpił Mariusz Czuba, Wojewódzki Podkarpacki Konserwator Zabytków. Pismo intencyjne w tej sprawie wystosowało Towarzystwo Miłośników Ziemi Lubaczowskiej. Stało się ono podstawą do podjęcia przez Radę Gminy Lubaczów uchwały o odbudowie zabytku. Doceniono tym samym znaczenie tej wyjątkowej świątyni dla dziedzictwa kulturowego powiatu lubaczowskiego. Powołano Specjalny Komitet Odbudowy, który na początku 2004 roku podjął konkretne starania na rzecz znalezienia funduszy na rzecz jej odbudowy oraz zajął się problemem przyszłej funkcji zabytku. Prace zaplanowane na najbliższe lata rozpoczęły się od konserwacji dzwonnicy cerkiewnej.Odbudowa cerkwi nie będzie zadaniem łatwym. W krajobrazie kulturowym Opaki, a szerzej regionu i kraju, nie może jednak zabraknąć tak ważnej i unikalnej w swej formie budowli.

Szczutków

Na wzniesieniu widoczna jest dawna cerkiew p.w. św. Dymitra, obecnie świątynia rzymskokatolicka. Dawny zespół cerkiewny usytuowany jest na zachodnim krańcu głównej części wsi, zajmuje krawędź rozległej wysoczyzny, stromo opadającej w dolinę Młahy, która nieco dalej na zachód wpada do Lubaczówki.

P8310661.jpg
Dawna cerkiew w Szczutkowie (fot. Paweł Rydzewski)

Zarówno poprzednia jak i obecna świątynia – orientowane, usytuowane w centralnej części płaskiej, zapewne sztucznie uformowanej terasy, ze stromo opadającymi zboczami. Tuż obok – cmentarz przycerkiewny obwiedziony ogrodzeniem, w narożu zlokalizowana jest wolnostojąca dzwonnica drewniana. Pierwsza znana cerkiew, istniejąca w XVII w., została wzniesiona z fundacji parafian. Jedynymi pamiątkami z okresu istnienia najstarszej cerkwi były księgi liturgiczne. Wśród nich, na przełomie XIX i XX w., wyróżniał się triod pisany ręcznie przez księdza Fimeona, z lat 1621-1660, oraz ewangeliarz kupiony do cerkwi w 1659 roku przez Ławrientija Kaczmara, gospodarza ze Szczutkowa.

Kolejna cerkiew powstała w 1671 roku, również sumptem wiernych. W 1876 roku wnętrze częściowo pokryto malowidłami. Cerkiew była „malutka i zupełnie prymitywna, rodzaj chaty prostej”, wzniesiona na planie trójdzielnym z większą nawą, wielobocznym prezbiterium i zapewne niewielkim babińcem, bez zakrystii, ściany częściowo pokrywała polichromia. Na jednej z belek wycięty był napis z datą: „1671”. Dachy pobite były gontem, zwieńczone trzema „wieżyczkami” z żelaznymi krzyżami. . Na początku XX w. była jeszcze w dobrym stanie. Pomimo tego, z powodu budowy w bezpośrednim sąsiedztwie nowej cerkwi, została rozebrana. Zgodnie z informacjami uzyskanymi od mieszkańców wsi, pewien chłop ze Szczutkowa, w trakcie rozbiórki cerkwi nie dopuścił do wyrzucenia żelaznego krzyża wieńczącego nawę i postawił go na granicy swojego pola w Rudzie Szczutkowskiej. Jako krzyż przydrożny zabytek ten istniał jeszcze w okresie po zakończeniu ostatniej wojny.

Obecną świątynię wzniesiono w roku 1904 za parocha ks. Antoniego Jocewa, ze składek parafian, przy pomocy kolatora. Poświęcenia dokonał 7 listopada 1905 roku dziekan lubaczowski ks. Michał Kokurewicz. Po roku 1946 próbowano zamienić świątynię na magazyn, ostatecznie jednak została przejęta na kaplicę filialną parafii rzymskokatolickiej w Łukawcu. W połowie lat 60. cerkiew wraz z dzwonnicą zaliczono do czwartej grupy zabytków. Znaczniejszy remont przeprowadzono na początku lat 90. Założono nowe ramy okienne, wymieniono rynny, szalunek, który następnie pomalowano oraz zabudowano ganek. W tym czasie Wojewódzki Konserwator Zabytków w Przemyślu podjął starania o wpisanie cerkwi do rejestru zabytków.

Drewniana cerkiew (obecnie kościół rzymskokatolicki) jest konstrukcji zrębowej, z podwaliną na kamiennej, otynkowanej podmurówce. Założona jest na planie krzyża łacińskiego, z zachowaniem trójdzielności. Nawa przekryta jest ośmiopołaciową kopułą profilowanymi gzymsami. Nad prezbiterium znajduje się dach dwuspadowy, przechodzący w trójpołaciowy, nad babińcem zaś – dach dwuspadowy z trójkątnym szczytem, nad zakrystiami dachy dwuspadowe. Dachy i połacie kopuły kryte są blachą.

Współcześnie istniejącą dzwonnicę wzniesiono przed rokiem 1825 z funduszy rządowych. W końcu XIX w. i na początku XX w. została przebudowana. Od połowy XVIII w. istniały dwa dzwony, w latach 20. XX w. zakupiono dwa mniejsze.

Łukawiec

Za rozwidleniem dróg w centrum wsi, usytuowana jest dawna cerkiew, p.w. św. Dymitra Męczennika. Przeprowadzone badania archeologiczne określiły czas założenia cmentarza przycerkiewnego na trzecią ćwierć XVII w. Dlatego też można przypuszczać, iż pierwotna cerkiew, istniejąca we wsi zapewne już w końcu XVI w., musiała znajdować się w innym miejscu, być może w zachodniej – starszej części osady.

DSC00465.jpg
Cerkiew w Łukawcu (fot. Paweł Rydzewski)

Pierwsza cerkiew wzniesiona prawdopodobnie w drugiej połowie XVI w. Kolejna powstała zapewne w połowie XVII w. Obecna świątynia została zbudowana w 1701 roku, z fundacji gromady wiejskiej. Data wzniesienia obecnej cerkwi została upamiętniona na belce nadproża dawnego portalu, którą odnaleziono w futrynie drzwi zakrystii w 1990 roku.

Zasadniczą przebudowę świątyni przedsięwzięto w 1923 roku, za staraniem parocha bihalskiego i dziekana lubaczowskiego, ks. Omerlana Kotisa, z funduszy parafian. Na miejscu starego wzniesiono wówczas znacznie większy babiniec z kruchtą, do prezbiterium dobudowano zakrystię, dachy pobito blachą, ściany oszalowano deskami, które następnie pomalowano. Rozbudowana świątynia została poświęcona w 1924 roku. Na początku lat 40. XX w. wnętrze pokryto polichromią. Po roku 1947 świątynia została opuszczona. Na przełomie lat 50. i 60. okresowo wykorzystywana była do celów katechetycznych. W 1964 roku zaliczono ją do trzeciej grupy zabytków, niemniej w połowie lat 60. została przejęta na magazyn nawozów Gminnej Spółdzielni w Lubaczowie. W roku 1981 Wojewódzki Konserwator Zabytków w Przemyślu podjął bezskuteczne starania o opuszczenie budowli przez dotychczasowego użytkownika i przywrócenie jej pierwotnego stanu. W 1986 roku podjął decyzję o wpisaniu obiektu do rejestru zabytków. Na początku 1987 roku pożar strawił zachodnią część świątyni, niszcząc chór, część sklepień i opalając ściany wewnątrz. W następnym roku z inicjatywy Społecznej Komisji Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej w Warszawie, podjęto starania o odbudowę świątyni w oparciu o fundusze państwowe. Wykonano szczegółową inwentaryzację pomiarową obiektu oraz opracowano projekt remontu. Po szeregu konsultacjach dokonano wyboru wariantu, który przewidywał rekonstrukcję cerkwi z odtworzeniem pierwotnego babińca, jednocześnie zdecydowano również o pozostawieniu zakrystii. Przed rozpoczęciem robót, w maju 1990 przeprowadzono sondażowe badania archeologiczne, mające na celu rozpoznanie otoczenia zabytku oraz określenie jego chronologii. Część prac wykonano, jednak z powodu braku funduszy roboty wykończeniowe przeciągnęły się do początku 1993.

O wyglądzie pierwotnych cerkwi nie posiadamy informacji. Świątynia istniejąca w XVII w. była nieco mniejszych rozmiarów w stosunku do współczesnej. Obecna budowla drewniana wzniesiona jest w konstrukcji zrębowej, podwalina osadzona na peckach i kamieniach granitowych pod węgłami. Cerkiew jest trójdzielna: nawa na rzucie kwadratu, prezbiterium niższe i węższe, prostokątne, prostokątna zakrystia. Babiniec również prostokątny, obszerny, równy szerokością i długością nawie, poprzedzony kruchtą. Nawa przekryta kopułą zrębową, nad prezbiterium sklepienie utworzone przez nachylenie belek zrębu, nad babińcem deskowe sklepienie o łuku dwuspadowym, w zakrystii strop płaski.

Pierwsza znana dzwonnica występowała przy obecnej cerkwi w 1743 roku. Ostatni obiekt wzniesiono w 1842 roku kosztem gromady. W końcu lat 60. XX w. została rozebrana. Od XVIII w. do początków XX w. na dzwonnicy znajdowały się trzy dzwony, z których dwa pochodziły z roku 1700 i 1746. W latach 20. XX w. zakupiono dwa nowe dzwony. Przedostatnia dzwonnica postawiona była „na dwóch dylach”. Ostatnio istniejąca budowla została założona zapewne na planie zbliżonym do kwadratu, „do dołu zabudowana”, kryta gontami.

Teren wokół świątyni obsadzony jest wieńcem drzew, wśród których wyróżnia się okazały dąb, usytuowany w narożu placu. Pierwotnie zespół cerkiewny obwiedziony był parkanem. W 1994 roku, w ramach końcowej fazy prac przy odnowieniu cerkwi, postawiono drewniany parkan, w narożu ulokowano niewielką bramkę, przeniesioną z Kobylnicy Wołoskiej.

Bihale

W centrum wsi usytuowana jest dawna cerkiew, p.w. Opieki NMP, obecnie kościół rzymskokatolicki, p.w. Opieki MB Uzdrowienia Chorych.

Dawny zespół cerkiewny zajmuje owalne wzgórze, zapewne sztucznie usypane, ujęte od północnego – zachodu i południa przez drogi wiejskie, z których zachodnia stanowiła niegdyś główny szlak, przesunięty obecnie nieco na północ.

P4260011.jpg
Dawna cerkiew w Bihalach (fot. Paweł Rydzewski)

Pierwsza cerkiew była wzniesiona prawdopodobnie w końcu XVI w. przez nieznaną bliżej „Panią Jaroszyńską”, dziedziczkę wsi. Na początku XIX w. świątynia była już w bardzo złym stanie i zagrażała bezpieczeństwu wiernych. Starania parocha o dokonanie remontu nie przyniosły jednak rezultatu. W 1821 roku budowla uległa spaleniu. W tym samym roku powstała obecnie istniejąca cerkiew, którą postawił na miejscu poprzedniej, na wzór starej cerkwi w Szczutkowie, gospodarz z Bihal, Ilko Pochodaj. Jak podaje Karol Notz, zbudował on cerkiew „bez planu (…), sam był inżynierem, budowniczym, majstrem i robotnikiem”. Do budowy wykorzystano materiał dostarczony przez kolatora, bp. Antoniego Gołaszewskiego. Prace nad wykończeniem cerkwi przeciągnęły się do połowy XIX w. Po 1825 roku zbudowano kopułę, a w roku 1843 zdołano pobić dachy nowymi gontami. W 1872 roku wnętrze pokryto polichromią. Rok wykonania polichromii w formie malowanej inskrypcji widniał jeszcze w 1928 roku, w babińcu, pod chórem.

Na przełomie XIX i XX w. rozbudowano świątynię: nawę rozszerzono o dwa ramiona, wzniesiono babiniec i zakrystię oraz powiększono skarbczyk. Kolejny remont przeprowadzono w 1928, z funduszy parafian. Po roku 1946 świątynia została przejęta na kaplicę filialną parafii rzymskokatolickiej w Łukawcu. W roku 1964 z inicjatywy proboszcza łukawieckiego „odmalowano” polichromię. W tym samym roku zaliczono obiekt do czwartej grupy zabytków. W związku z erygowaniem samodzielnej parafii, dokonano w latach 1978-1979 gruntownego odnowienia budowli.

Obecna cerkiew wzniesiona jest z drewna sosnowego, w konstrukcji zrębowej, z podwaliną na kamiennej podmurówce. Zbudowana jest na rzucie krzyża łacińskiego z zachowaniem trójdzielności: nawa prostokątna, ustawiona poprzecznie w stosunku do osi podłużnej, prezbiterium kwadratowe i nieznacznie niższe, dwie prostokątne zakrystie, równej długości z prezbiterium, babiniec na przedłużeniu nawy, równy jej wysokością. Wnętrze w całości obite jest boazerią. Niegdyś wewnątrz znajdowały się napisy cyrylicą: na nadprożu otworu wejściowego do zakrystii wycięta data „1821”, w babińcu, pod chórem malowany napis z datą „1872” i nazwiskiem ks. Michała Kokurewicza.

Nad kopułą nawy pseudolatarnia w formie wieżyczki. Nad prezbiterium, babińcem, bocznymi ramionami przy nawie i przedsionkiem dachy dwuspadowe z szerokimi okapami, nad zakrystiami dachy pulpitowe. Kopuła oraz dachy kryte niegdyś gontem, obecnie blachą.

Pierwsza znana dzwonnica występowała nad babińcem pierwotnej cerkwi. Ostatnio istniejąca budowla, łącząca funkcje bramy, powstała równocześnie z cerkwią w roku 1821. Przed rokiem 1977 została rozebrana. W XVIII w. istniały trzy dzwony, w końcu tego w. już pięć. Na początku XIX w. funkcjonowały ponownie trzy dzwony, z których dwa pochodziły z roku 1680 i 1735. Część dzwonów zostało zarekwirowanych przez wojska austrowęgierskie podczas I wojny.

Wielkie Oczy

W bocznej uliczce stoi mocno zniszczona, obecnie restaurowana, cerkiew z 1925 roku p.w. Świętego Mikołaja Cudotwórcy. Służyła ona około 600 wiernym z Wielkich Oczu i pobliskiego Skolina. Cerkiew postawiono w miejscu poprzednich budowli: pierwszej, wzniesionej jeszcze w roku 1654 przez Mojżesza Mohyłę, ówczesnego właściciela Wielkich Oczu, i drugiej, wzniesionej w roku 1820. Ta druga, której generalny remont przeprowadzono w roku 1913, została zniszczona w trakcie walk niemiecko-rosyjskich z 13 na 14 czerwca 1915 roku, gdy spłonęła wraz z większością zabudowy okolic rynku.

P6050001.jpg
Cerkiew w Wielkich Oczach (fot. Paweł Rydzewski)

Wznoszenie obecnie istniejącego budynku cerkwi rozpoczęto ze składek parafian w roku 1924, pod kierownictwem budowniczego Eustachego Seredyńskiego. Uroczystego wyświęcenia dokonał 19 sierpnia 1925 dziekan jaworowski, ksiądz Daniel Kotis. W roku 1937 rzadko użytkowana i nieco zaniedbana cerkiew wymagała naprawy. Z inicjatywy parafian zgromadzono materiały oraz fundusze i w roku 1938 staraniem księdza Aleksego Holinki ze Żmijowisk przebudowano świątynię, nieco ją przy tym wydłużając. Wzniesiono kopułę opartą na ścianach wzmocnionych lisicami, a dach podbito blachą. W roku 1925, wraz z budową cerkwi, wzniesiono w południowo-zachodnim narożu placu cerkiewnego dzwonnicę, w miejsce poprzedniej, która spłonęła podczas walk w roku 1915. Dawna dzwonnica miała trzy dzwony, które zostały zajęte podczas rekwizycji w okresie I Wojny Światowej. W roku 1924 zakupiono dla nowo wznoszonej cerkwi dzwon zwany Symeon, który obecnie znajduje się prawdopodobnie przy kaplicy w Korczowej. W latach międzywojennych plac cerkiewny był otoczony drewnianym płotem z główną bramą od strony rynku.

Po wysiedleniach w latach 1945-48, cerkiew nie była użytkowana i została zamieniona na magazyn, który mieścił się tam do roku 1989. W roku 1990 przeprowadzono drobne prace zabezpieczające. Obecnie budowla nie jest użytkowana. W 2009 roku wiatr zerwał blachę z kopuły cerkwi odsłaniając drewniane elementy konstrukcji.

Żmijowiska

Dawny zespół cerkiewny usytuowany jest na skraju wyniesienia górującego od wschodu nad wsią, opadającego stromo na południe. Liczba i daty budowy wczesnych świątyń nie są znane. Przedostatnia cerkiew wzniesiona była z fundacji gromady wiejskiej. Zbudowana była z drewna na planie trójdzielnym z dzwonnicą nad babińcem. Dachy pobite były gontem. Obecna budowla została postawiona w 1770 roku. Gruntownej przebudowy świątyni dokonano w 1881 roku kosztem parafian, z inicjatywy ówczesnego parocha ks. Cyryla Obuszkiewicza.

Podczas starć między wojskami austro-węgierskimi a rosyjskimi, 15 czerwca 1915 roku, zniszczeniu uległy budynki gospodarcze oraz obrabowano plebanię. Cerkiew zapewne nie poniosła w tym czasie większych strat. Przed roku 1927 do prezbiterium dodano niewielką zakrystię. W 1930 dokonano odnowienia świątyni, zapewne łącznie z pobiciem dachów blachą. Po roku 1947 została przejęta przez Państwowy Fundusz Ziemi, od tej pory nieużytkowana, ulegała stopniowej destrukcji. W roku 1959 stan obiektu określono jako zły, zachodziła nawet groźba zawalenia. Na krótko przed tą datą zniszczeniu uległ przedsionek, którego pozostałości niedługo potem rozebrano.

P4171192.jpg
Cerkiew w Żmijowiskach (fot. Paweł Rydzewski)

Pracownicy Biura Dokumentacji Zabytków z Przemyśla stwierdzili w roku 1987 liczne ślady występowania drewnojadów w belkach ścian, ubytki i silną korozję blaszanego pokrycia dachów, zdewastowane wnętrze. Jeszcze w 1964 zaliczono obiekt do czwartej grupy zabytków, a w 1990 na wniosek Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu wpisano go do rejestru dóbr kultury. W tym samym roku zainicjowano i rozpoczęto prace zabezpieczające, które zostały zakończone w roku 1991. Roboty objęły m. in. uzupełnienie i konserwację blachy na dachach, odtworzenie stolarki, podmurowanie fundamentów. Przez ostatnie lata cerkiew była otwarta, niemniej nie zauważono śladów wandalizmu. W 2004 roku wejście zostało ponownie zamknięte.

Obecna cerkiew jest drewniana, konstrukcji zrębowej, trójdzielna z babińcem nie wyodrębnionym w bryle. Nawa jest kwadratowa, babiniec prostokątny, równy szerokością i wysokością nawie, prezbiterium zbliżone do kwadratu, znacznie niższe i węższe, przybudowana krótka, prostokątna zakrystia. Nawa przekryta prostą, czteropolową kopułą. Na ścianach nawy i prezbiterium polichromia o podziałach architektonicznych, z wyobrażeniem nieba w kopule nawy: na niebieskim tle czerwone gwiazdy; ściany zakrystii pomalowane na niebiesko. Na brusie ściany prezbiterium, wycięto datę oraz litery cyrylicą: „1770 P C”.

Przy każdej z wcześniejszych cerkwi istniała dzwonnica. Ostatnio występującą dzwonnicę wystawiono obok cerkwi w roku 1830. Po 1947 roku została rozebrana.

W pierwszej połowie XVIII w. występowały cztery dzwony, z których w końcu w. jeden był rozbity. W pierwszej tercji XX w. funkcjonowały dwa dzwony, w tym mała sygnaturka i nieco większy dzwon kupiony przez parafian w roku 1923 .

Świątynia otoczona była wieńcem starodrzewia. W 1937 roku na terenie wokół cerkwi i zapewne cmentarza rosło 35 lip, 14 sosen i 2 klony, które są częściowo zachowane. Cmentarz zajmuje spory obszar przy cerkwi, znajdują się tam kamienne nagrobki, pochodzące głównie z warsztatów bruśnieńskich. Przy południowym boku cmentarza istniała drewniana kostnica. W przeszłości niedaleko zespołu cerkiewnego położone były zabudowania plebańskie z drewnianą popówką. Spod cerkwi widać już słupy graniczne: znajdujemy się ok. 500 m w linii prostej od granicy państwowej.

Wólka Żmijowska

W centrum niewielkiej wsi usytuowana jest dawna cerkiew, p.w. Narodzenia NMP, obecnie opuszczona.

Cerkiew usytuowana jest w centrum niewielkiego placu wyznaczonego niegdyś przez linię ogrodzenia, obecnie przez wieniec starodrzewia. W północno – zachodnim narożu terenu miejsce po dzwonnicy, która stała przy chodniku łączącym cerkiew z mostkiem na potoku.

Pierwsza znana cerkiew w Wólce Żmijowskiej wzniesiona została ok. roku 1758. Założona była zapewne na planie trójdzielnym z kopułą nad nawą. Wznoszenie obecnie istniejącej cerkwi rozpoczęto w roku 1894 i zakończono w 1896. Budowę zainicjował proboszcz ze Żmijowisk, ks. Cyryl Obuszkiewicz, wraz z parafianami. Pracami kierował majster Józef Hrybiński z Wielkich Oczu. W roku 1898 malarz Stefan Fedorowski z Krakowa pokrył malowidłami wnętrze prezbiterium oraz przemalował ikonostas kupiony w Wierzbianach. Cerkiew była odnowiona w roku 1914 oraz w 1927.

Po roku 1945 cerkiew została opuszczona, od tego czasu pozostaje nieużytkowana. W roku 1959 była jeszcze w dobrym stanie, ale podczas lustracji w roku 1987 jest stan okazał się już znacznie gorszy. W 1989 roku drzewo powalone przez burzę zerwało część dachu. Prace remontowo – konserwatorskie podjęte w 1991 roku polegały na uzupełnieniu pokrycia dachów, odtworzeniu i wymianie blachy, naprawie stolarki okiennej i drzwiowej, impregnacji drewna, uporządkowaniu terenu wokół obiektu. W 1990 roku wpisano obiekt do rejestru dóbr kultury .

DSC00223
Cerkiew w Wólce Żmijowskiej (fot. Paweł Rydzewski)

Obecna cerkiew jest drewniana, konstrukcji zrębowej, trójdzielna: prezbiterium, nawa, babiniec zbliżone do kwadratu, z nich nawa szersza i wyższa, prezbiterium niskie. Nawa przekryta czteropolową kopułą zrębową. Wewnątrz prezbiterium polichromia: przedstawienie adoracji Oka Opatrzności przez dwa anioły; w zakrystii polichromia ornamentalna. Dachy pierwotnie kryte pierwotnie gontem, obecnie blachą.

Ostatnio istniejącą dzwonnicę zbudowali cieśle Józef i Daniel Hajdukowie w 1878 roku. W drugiej połowie lat 40 XX w. została rozebrana. W końcu XVIII w. na dzwonnicy były trzy dzwony; okres I wojny przetrwał tylko jeden. Dwa nowe zakupiono w 1924 roku. Obok dzwonnicy istniała kostnica

W Wólce Żmijowskiej znajdował się stary cmentarz, który po wojnie został przecięty granicą – część pozostała po stronie polskiej, część – po ukraińskiej. Według relacji miejscowej ludności, ciągniki niwelujące teren pod przyszły pas graniczny, wyorywały z ziemi ludzkie szczątki. Obecnie trudno dopatrzyć się nawet śladów dawnego cmentarza.

Krowica Sama

Dawny (obecnie nieistniejący) zespół cerkiewny usytuowany był na przysiółku „Popowszczyzna”, w północnej części wsi, przy granicy z Krowicą Hołodowską, po południowej stronie drogi prowadzącej do Krowicy Lasowej. Obecnie znajduje się tu miejsce upamietniające dawną cerkiew.

Zespół cerkiewny zajmował sztucznie nadsypane wzniesienie, stromo opadające w dolinę potoku Zamiła. Od zachodu łączył się z nieco wyższym pagórkiem, na którym znajdowały się niegdyś zabudowania plebańskie i prawdopodobnie miejsce lokalizacji pierwotnej cerkwi. Informacje o położeniu pierwszej cerkwi zawdzięczamy Karolowi Notzowi, który na początku XX w. odnotował istnienie w tym miejscu pamiątkowego krzyża. Z kolei obok nowej świątyni, po jej „prawej stronie” zniwelowano XIX w. kopiec, odnajdując wiele glinianych naczyń.

Krowica Sama.jpg
Cerkiew w Krowicy Samej na mapie katastralnej z 1845 r. (oprac. Paweł Rydzewski)

Świątynia p. w. św. Michała Archanioła istniała zapewne od połowy XVI w. lecz w ciągu XVII w. uległa zniszczeniu. W XVIII w. istniała już druga świątynia, która została zniszczona w 1817 roku wskutek pożaru wywołanego uderzeniem pioruna. Kolejna cerkiew – wzniesiona wkrótce potem – jeszcze w 1825 była nieskończona. W nocy z 29 na 30 czerwca 1841 uległa spaleniu wraz ze wszystkimi zabudowaniami plebańskimi. Obok pogorzeliska przy pomocy Wincentego Rosnowskiego, właściciela wsi, postawiono tymczasową kaplicę, która funkcjonowała przeszło dwadzieścia lat Jednocześnie podjęto starania o wzniesienie nowej cerkwi. Początkowo zabiegi parocha, ks. Michała Strońskiego, nie przynosiły rezultatów; dopiero w połowie lat 60. XIX w., kosztem parafian i kolatorów; rozpoczęto wznoszenie świątyni, którą ukończono w roku 1869 i pobłogosławiono 20 grudnia 1870. Wnętrze pokryto polichromią w 1895 roku.

Podczas I wojny światowej, pomimo ograbienia plebanii, świątynia nie poniosła strat. W roku 1936 z powodu szczupłości miejsca, za staraniem parocha ks. Aleksandra Kozenki dokonano powiększenia babińca. Prace przeprowadził zespół cieśli pod kierunkiem Dymitra Hładkiego z Krowicy Lasowej. Odnowioną świątynię poświęcił bp przemyski Jozafat Kocyłowski. Po II wojnie cerkiew została przejęta na Skarb Państwa. W roku 1948 zamieniono ją na magazyn zbożowy miejscowego PGR. W drugiej połowie lat 60. obiekt przejęła Gminna Spółdzielnia w Lubaczowie na skład nawozów.

Cerkiew w Krowicy samej - przekrój podłużny (lata 90).jpg
Cerkiew w Krowicy samej – przekrój podłużny – lata 90 (rys. Janusz Mazur)

W 1990 roku z inicjatywy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu zamierzano przeprowadzić gruntowne prace remontowo – konserwatorskie. W tym samym roku wpisano budowlę do rejestru zabytków. Stan opuszczonej i zdewastowanej budowli ulegał jednak stałemu pogorszeniu. 3 października 1994 roku, w wyniku osłabienia konstrukcji nośnej, runęła kopuła nad nawą oraz sklepienie prezbiterium. Na początku 1995 roku oderwała się część deskowania ze stropu nad babińcem, z przedstawieniem św. Michała Archanioła. Wiosną 2001 roku ruiny cerkwi spłonęły wskutek uderzenia pioruna. Według innej wersji – pozostałości cerkwi zostały podpalone.

Forma pierwszej cerkwi nie jest znana. Druga wzniesiona była „stosownie do wymogów obrządku greckiego”, założona zapewne na planie trójdzielnym, zwieńczona co najmniej dwiema kopułami. Zewnątrz budowla pobita była gontem. Ostatnia cerkiew była drewniana, konstrukcji zrębowej. Pierwotnie cerkiew była zbudowana na planie krzyża greckiego z kopułą na przecięciu ramion, później przedłużona do planu krzyża łacińskiego z zachowaniem trójdzielności.

Cerkiew otoczona była wieńcem starodrzewia, złożonego przeważnie z lip i klonów. Niegdyś obok cerkwi znajdował się drewniany krzyż, postawiony w roku 1938 na pamiątkę 950-lecia Chrztu Rusi.

Sieniawka

Dawny (obecnie nieistniejący) zespół cerkiewny zlokalizowany był niegdyś na przysiółku przy południowej granicy dawnej wsi, z dala od jej centrum, nieco na południe od dawnego szlaku niemirowskiego, który obecnie przycięty przez granicę państwową. Ostatnio istniejąca cerkiew, p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, była orientowana, usytuowana na miejscu poprzedniej, starszej cerkwi, w najwyższym punkcie wyniesienia, dominującego nad otoczeniem. Pozostałości dzwonnicy zlokalizowane są na zachód od miejsca po cerkwi, na jej osi.

Pierwsza cerkiew wzniesiona została zapewne na początku XVIII w. W roku 1849 na skutek pożaru cerkiew uległa całkowitemu zniszczeniu. Pozostała jedynie wolnostojąca dzwonnica, do której w 1850 dobudowano niewielką kaplicę. Prowizoryczna świątynia istniała do roku 1877, kiedy to z inicjatywy parocha, ks. Jana Kozaka, kosztem parafian, wzniesiono nowy zespół cerkiewny. W 1922 roku z powodu małych rozmiarów i „nieproporcjonalnej” sylwetki dokonano podwyższenia kopuły nad nawą. W tym czasie pobito ją również blachą. Prace przeprowadzono ze składek parafian, aczkolwiek roboty były wstrzymywane przez część mieszkańców, którzy na czele z miejscowym nauczycielem sprzeciwili się pobraniu drzewa z lasu gromadzkiego. Ostatecznie wykorzystano dęby rosnące na cmentarzu. W drugiej połowie lat 40. uległa rozbiórce, a uzyskany materiał użyto częściowo do celów budowlanych, prawdopodobnie z części materiału po cerkwi postawiono kilka budynków gospodarczych w Hucie Kryształowej.

Ostatnio istniejąca cerkiew wzniesiona była w konstrukcji zrębowej, osadzona na kamiennej podmurówce, której fragmenty są dziś jedynymi pozostałościami po świątyni. Założona była na planie trójdzielnym: nawa kwadratowa, prezbiterium duże, kwadratowe, przy nim wybudowana była niewielka zakrystia, babiniec mniejszy, prostokątny. Ściany wewnątrz były polichromowane. Nawa przekryta była ośmioboczną kopułą, pozostałe główne pomieszczenia posiadały dachy. Kopułę i dachy pokrywała blacha.

Pierwotna dzwonnica znajdowała się nad babińcem. Na początku XIX w. zaobserwowano, że ruch dzwonów powoduje nadmierne rozchwianie i rozluźnienie konstrukcji wieży i cerkwi, dlatego też w roku 1826, z funduszy parafian, zakupiono materiał i postawiono wolnostojącą dzwonnicę. W 1850 po spaleniu cerkwi dobudowano do niej niewielką kaplicę. Obiekt ten spłonął w końcu XIX w. Zapewne wkrótce potem naprzeciw wejścia do cerkwi wzniesiono nową budowlę, która istniała do drugiej połowy lat 40 XX w.

Teren wokół cerkwi obsadzony był drzewami, z których obecnie zachowanych jest kilka dębów i buków, rosnących na północnym stoku wału. Na południe od zespołu cerkiewnego, u podnóża wału znajdowały się niegdyś zabudowania plebańskie.

DSC01718.jpg
Krzyż na miejscu cerkwi w Sieniawce (fot. Paweł Rydzewski)

Wąski wał, ciągnący się na długości kilkuset metrów, na którym położona była cerkiew a obecnie cmentarz, jest zapewne pozostałością po okresie zlodowaceń. Wśród kamiennych nagrobków kilka jest autorstwa mało znanego artysty Wasyla Gudza,. Zwraca uwagę nagrobek rodziny Dygdalewiczów: męża zmarłego w 1919 roku (napis w języku ukraińskim) i żony zmarłej w 1935 roku (napis w języku polskim). Po wschodniej stronie wału znajdujemy pozostałości po dawnej cerkwi.

(c) Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie i udostępnianie publiczne bez pisemnej zgody autora tekstu (autora niniejszej strony internetowej) jest działaniem nielegalnym.